QUTURIŞ – XAVFLI KASALLIK
Quturiş kasalligi qadim zamonlardan maʼlum. Odamlarda quturiş kasalligi itlarning tişlaşi natijasida kelib çiqişini birinçi marta Aristotel aniqlagan. Quturiş klinikasini dastlab 1 asrda Tsels yoritdi va uni gidrofobiya, yaʼni suvdan qörqiş deb atadi. Maşhur frantsuz olimi Lui Paster ötgan asrda quturişga qarşi emdori – vaktsina topdi va işlab çiqdi, it, böri tişlagan odamlarni şu emdori bilan emlaşni amalda joriy etdi.
Quturiş qözğatuvçisi neytotrop virus bölib, u quturgan hayvonning sölagida böladi, taşqi muhitda uzoq saqlana olmaydi.
1887-yilda Babeş va 1903-yilda Negri quturib ölgan hayvonlar boş miyasining ammon şoxi deb ataluvçi qismida doğga öxşaş yumaloq tuzilmalar borligini aniqlaganlar.
Keyinçalik boşqa olimlar ana şu doğlar quturiş virusi taʼsirida paydo bölişini isbotladilar. Virus dezinfektsiyalovçi moddalar taʼsirida 45-10 daqiqa, qaynatilganida 2 daqiqa davomida halok böladi. Quritilganda va past haroratda uzoq vaqt tirik saqlanadi.
Infektsiya manbai quturgan itlar, muşuklar, börilar, tulkilar, börsiqlar va boşqa hayvonlardir. Kamdan-kam hollarda kasallik quyonlardan, kalamuş va siçqonlardan yuqişi mumkin. Itning sölagi virus quturiş belgilari maʼlum bölişidan 7-10 kun ilgari paydo böla boşlaydi. Itdan quturiş kasalligi yuqişi uçun itning odamni tişlaşi şart emas, uning sölagi odam terisidagi şilingan yoki tirnalgan joyiga tuşsa ham kasallik yuqadi. Quturiş yoz-kuz oylarida köproq uçraydi, çunki yilning şu fasllarida kişilarni hayvonlar köproq tişlaydi. Odam boşi va yuzining tişlanişi oyoq-qöllar tişlanişiga qaraganda ança xavfli. Itning kiyim-keçak ustidan odamni tişlaşi ham xatarli.
Kasallikning inkubatsion, yaʼni yaşirin davri 1-2 oy davom etadi, baʼzan 2 haftagaça qisqarişi yoki 1-yilgaça uzayişi mumkin. Yaşirin davrining qisqa yoki uzoq bölişi quturgan hayvon tişlaganida yuzaga kelgan jarohatning qayerga joylaşgani, katta-kiçikligi va çuqur-yuzakiligiga boğliq. Jarohat boş yoki yuzda bölsa, yaşirin davri qisqaradi. Bolalarda esa bu davr kattalarga qaraganda qisqaroq davom etadi.
Quturişning davosi yöq. Profilaktikasi – hayvonlarga qarşi kuraş, daydi itlarni yöqotişdir. Faqatgina it tişlagan odamlarni öz vaqtida ehtiyotdan emlaş orqaligina hayotini saqlab qoliş mumkin.
A.YaVBASAROV,
tuman SEOVJS bölimi vraç-epidemiologi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶