ADOLATNI TUĞ QILIB ÖTGAN BUYuK AMIR TEMUR
Amir Temur Keş viloyatidagi Xoja Ilğor qişloğida, 1336-yil 9-aprel kuni tavallud topgan. Uning töliq ismi Amir Temur ibn Amir Tarağay ibn Amir Barqul. Amir Temurning onasi Takina xotun Keş yurtining obröli beka (bek oğo)laridan hisoblangan. Uning otasi Amir Tarağay barlos uruğining oqsoqollaridan bölib, ajdodlari Keş va Nasaf viloyatida öz mulklariga ega bölgan va bu yurtda hokimlik qilgan. Yoş Temurni yetti yoşidayoq madrasaga öqişga beradilar. U madrasaga kelganda alifbodan mukammal xabardor bölgan.
Amir Temur ön ikki yoşidan boşlab, bolalarga xos bölgan ermak öyinlardan voz keçib, öz tengqurlari bilan sipohiylikka oid öyinlar bilan şuğullanadi.
Amir Temur bilan yuzma-yuz ötirib suhbatlaşişga muyassar bölgan buyuk arab faylasufi Ibn Xaldunning taʼkidlaşiça, Amir Temur turk, arab, fors xalqlari tarixini çuqur örgangan, diniy, dunyoviy va falsafiy bilimlarning eng murakkab jihatlarigaça yaxşi özlaştira olgan zot edi. Amir Temur Çiğatoy xonlaridan Qazoğonning nabirasi, Amir Husaynning singlisi Uljoy Turkon Oğoga uylanişi tufayli Amir Temur bilan Balx hokimi Amir Husayn örtasida ittifoq yuzaga keladi.
Amir Temur siyosiy kuraş maydoniga kirib keldi va özining bu xatti-harakatini aholini möğullar tomonidan talon-taroj etilişdan himoya qilişning yagona yöli – puxta öylangan reja – 100 ming kişilik qöşindan kuçli deb, izohladi.
Möğullar xoni Ilyosxöja va Amir Temur örtasidagi jang 1365-yil 22-may kuni Toşkent bilan Çinoz örtasidagi Çirçiq daryosi böyida sodir böladi. Tarixda u “Loy jangi” nomi bilan şuhrat topadi. Çunki öşa kuni kuçli jala quyib, jang maydoni botqoqlikka aylangan, hatto otlar loyga botib qolgan.
Amir Temur Movarounnahr, Xuroson va Xorazmni birlaştirib, yirik markazlaşgan davlat tuzdi. Amir Temur ölimidan biroz avval özi tuzgan davlatning hududlarini öğil va nabiralari orasida taqsimlaydi: Xuroson, Jurjon, Mazondaron va Seyiston (markazi Hirot) Şohruhga, Ğarbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq va Armaniston (markazi Tabriz) Mironşohga, Fors, yaʼni Eronning janubiy qismi (markazi Şeroz) Umarşayxga, Afğoniston va Şimoliy Hindiston (markazi Ğazna, keyinçalik Balx) Pirmuhammadga suyurğol qilib berilgan. Sohibqiron Şarqda birinçilardan bölib qöşinga ötoçar qurol – töpni olib kirgan.
Rossiya tarixçilari B.Grekov va A.Yakubovskiylarning taʼkidlaşiça, Amir Temurning tarixiy va zafarli yurişlari faqat Örta Osiyo uçun emas, balki butun Şarqiy Yevropa, şuningdek, Rus knyazliklarining birlaşişlari uçun ham katta ahamiyat kasb etgan edi. Amir Temur hayotlik davridayoq uning harbiy sanʼati va davlat boşqariş uslubiga bağişlangan maxsus asar yaratilib, u “Temur tuzuklari” nomi ostida şuhrat topadi. Unda davlatni boşqarişda kimlarga tayaniş, toj-u taxt egalari faoliyatining tartibi – tutumi va vazifalari, vazir va qöşin boşliqlarini tayinlaş tartiblari belgilab berilgan. Amir Temurning “... davlat işlarining töqqiz uluşini kengaş, tadbir va maşvarat, qolgan bir uluşini qiliç bilan amalga oşirdim”, “Kuç – adolatdadur”, degan sözlari uning mamlakatni aql-zakovat va adolat bilan boşqarganligidan guvohlik beradi.
Azamat NORIMBATOV, 30-sonli maktabning tarix fani öqituvçisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶