ODIL SUDLOVNI AMALGA OŞIRIŞDA OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING ROLI
Özbekistonda Prezidentimiz taşabbusi bilan sud-huquq sohasidagi islohotlar tom maʼnoda yuksak darajaga kötarildi. Uning huquqiy asoslarini takomillaştiriş yuzasidan Konstitutsiyamizga sud hokimiyati mustaqilligini taʼminlaş bilan boğliq qöşimça va özgartişlar kiritildi. «Sudlar töğrisida»gi Özbekiston Respublikasi Qonunining bir qator moddalari yangi normalar bilan boyitildi. 2017–2021-yillarda Özbekiston Respublikasini rivojlantirişning beşta ustuvor yönalişi böyiça Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalardan kelib çiqqan holda qabul qilingan qonunlar, farmon va qarorlar sud tizimini tubdan takomillaştiriş, fuqarolarning sud himoyasiga bölgan konstitutsiyaviy huquqini taʼminlaşning yangi bosqiçini boşlab berdi.
Sud hokimiyatining çinakam mustaqilligini va oçiqligini taʼminlaş maqsadida qabul qilingan Özbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2020-yil 21-fevraldagi «Sud muhokamasi oşkoraligini va sudlar faoliyatiga doir axborot oliş huquqini taʼminlaş töğrisida»gi 4-sonli qarori fikrimizning yaqqol dalilidir. Qaror 31-banddan iborat bölib, uning maqsadi sud muhokamasi oşkoraligini, sudlar faoliyatiga doir axborot oliş huquqi amalga oşirilişini, şuningdek sudlar tomonidan mazkur masalaga oid qonun hujjatlarining bir xilda qöllanilişini taʼminlaşdir.
«Sudlar töğrisida»gi Qonunning 7-moddasiga muvofiq hamma sudlarda işlar oçiq köriladi. Işlarni yopiq majlisda körib çiqişga faqat qonunda belgilangan hollarda yöl qöyiladi.
Mazkur Qonun talabiga binoan, yuqorida qayd qilingan Plenum qarorida sud muhokamasining oşkoraligi, sudlar faoliyati töğrisida jamoatçilikka öz vaqtida va obʼektiv axborot beriş jamiyatda huquqiy xabardorlik darajasi oşişiga imkon yaratadi, odil sudlovni amalga oşirişning muhim kafolati hisoblanadi, sudlov faoliyati ustidan jamoatçilik nazoratini taʼminlaş va sudga nisbatan jamiyat işonçini oşirişning samarali vositasi hisoblanadi.
Uşbu Qarorda sudlar faoliyatiga doir axborotni oliş huquqini fuqarolarning tili, jinsiy, irqiy, milliy mansubligi, diniy, ijtimoiy kelib çiqişi, eʼtiqodi, şaxsi va ijtimoiy mavqeiga qarab çeklaşga yöl qöyilmasligi taʼkidlangan.
Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 112-moddasida «Sudyalar mustaqildirlar, faqat qonunga böysunadilar. Sudyalarning odil sudlovni amalga oşiriş borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralaşişga yöl qöyilmaydi va bunday aralaşiş qonunga muvofiq javobgarlikka sabab böladi», deb körsatilgan.
Konstitutsiyaning mazkur talabiga binoan sud muhokamasining oşkoraligi, sudlar faoliyatiga doir axborotni oliş fuqarolik, jinoyat, iqtisodiy va maʼmuriy sud işlarini yuritiş vazifalarini amalga oşirişga xizmat qilişi va sudlov faoliyatiga biron-bir tarzda aralaşişga olib kelmasligi lozim.
Qarorda tuşuntirilişiça, ommaviy axborot vositalari muayyan iş yuzasidan sud muhokamasi natijalarini oldindan başorat qilişga yoki sudga boşqaça tarzda taʼsir etişga (bosim ötkazişga) haqli emas.
Sudya sud qarori qonuniy kuçga kirmagan iş böyiça intervyu berişga yoxud ommaviy axborot vositalarida çiqiş qilişga haqli emas.
Sud muhokamasining oşkoraligi protsess iştirokçisi bölmagan şaxslarga, şu jumladan, ommaviy axborot vositalari vakillariga sud majlisida qatnaşiş imkoniyati berilişi bilan taʼminlanadi.
Oçiq sud majlislarini protsess iştirokçisi bölmagan şaxslar qatnaşişini istisno etadigan binolarda ötkazişga yöl qöyilmaydi.
Oçiq sud majlisida protsess iştirokçisi bölmagan voyaga yetmaganlar hozir bölişiga faqat tegişli protsessual qonun talabini inobatga olgan holda yöl qöyiladi.
Ommaviy axborot vositalari vakillarining oçiq sud majlisida iş böyiça maʼlumotlar oliş maqsadida qatnaşişi maʼlumot olişning qonuniy yöli ekanligini inobatga olib, ularning qonunda nazarda tutilmagan asoslarga köra, sud majlisi zaliga kirişiga tösqinlik qilişga yöl qöyilmaydi.
Protsess iştirokçisi deganda, jinoyat-protsessual qonunçiligiga binoan muhokama qiliş uçun tayinlangan işda iştirok etuvçi prokuror, himoyaçi, jamoat ayblovçisi, jamoat himoyaçisi, şuningdek sudlanuvçi, jabrlanuvçi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari tuşuniladi.
Şuningdek, Qarorda iş muhokamasini yopiq sud majlisida ötkaziş töğrisida sud asoslantirilgan ajrim çiqarib, unda protsess iştirokçilari bölmagan şaxslarning, ommaviy axborot vositalari vakillarining sud majlisi zaliga erkin kirişiga tösqinlik qiladigan aniq holatlar körsatilişi kerakligi, iş yopiq sud majlisida muhokama qilinişi töğrisidagi maʼlumot hamma uçun oçiq bölişi lozimligi, iş muhokamasi yopiq sud majlisida ötkazilişi haqida sud majlisi bayonnomasida va iş böyiça qabul qilingan sud hujjatining kiriş qismida ham körsatiladi, deb tuşuntiriş berilgan.
Iş muhokamasi yopiq sud majlisida ötkazilişi töğrisidagi ajrim eʼlon qilingunga qadar protsess iştirokçilari bölmagan şaxslar, ommaviy axborot vositalari vakillari sud majlisi zalidan çetlaştirilişi mumkin emas. Iş muhokamasi yopiq sud majlisida ötkazilişi töğrisidagi qaror işni sud muhokamasiga tayinlaş çoğida qabul qilingan hollarda, protsess iştirokçilari bölmagan şaxslar, ommaviy axborot vositalari vakillari sud majlisi zaliga kiritilmaydi.
Agar sud tomonidan jinoyat işining muayyan qismi yopiq sud majlisida muhokama qilinişi töğrisida qaror qabul qilinsa, protsess iştirokçisi bölmagan şaxslar, ommaviy axborot vositalari vakillari sud majlisining şu qismiga kiritilmaydi.
Qarorning 14-bandida qonunga köra, oçiq sud majlisini fototasvirga tuşiriş, videoyozuvni amalga oşiriş, şuningdek ommaviy axborot vositalarida translyatsiya qilişga fuqarolik işini köriş paytida – sud majlisida raislik qiluvçining taraflar roziligi olingandan keyin bergan ruxsati bilan;
jinoyat, maʼmuriy, iqtisodiy işni va maʼmuriy huquqbuzarlik töğrisidagi işni köriş paytida – sud majlisida raislik qiluvçining taraflar fikrini eşitgandan keyin bergan ruxsati bilan yöl qöyilişi, 16-bandining ikkinçi xatboşisida çet davlatlar ommaviy axborot vositalari vakillari sud majlisi zaliga ular Özbekiston Respublikasida akkreditatsiya qilinganligi töğrisida hujjat taqdim etgan taqdirda kiritilişi haqida tuşuntiriş berilgan.
Protsess iştirokçisi bölmagan şaxslar, şu jumladan, ommaviy axborot vositalari vakillarining oçiq sud majlisida qatnaşişini çeklovçi yoki ularga monelik qiluvçi şaroit yaratilişi man etiladi va bunday holat protsessual qonun buzilişi deb hisoblanadi va qonunda belgilangan javobgarlik kelib çiqişiga sabab böladi.
Mazkur qarorda tuşuntirilişiça, sudlar faoliyati töğrisidagi axborot umumfoydalaniş uçun oçiq hisoblanadi, axborotdan foydalaniş qonun bilan çeklangan hollar bundan mustasno.
Foydalanişi çeklab qöyilgan axborotga, jumladan, quyidagilar kiradi:
foydalanişi çeklab qöyilgan axborotga davlat sirlariga doir (Özbekiston Respublikasining «Davlat sirlarini saqlaş töğrisida»gi Qonuni 3, 5-moddalari);
qonun bilan qöriqlanadigan boşqa sirga doir (masalan, farzandlikka oliş siri) (Özbekiston Respublikasi Oila kodeksining 153-moddasi);
şifokorlik siriga doir (Özbekiston Respublikasining «Fuqarolar soğliğini saqlaş töğrisida»gi Qonuni 25-moddasi beşinçi qismi, Özbekiston Respublikasining «Fuqarolarning reproduktiv salomatligini saqlaş töğrisida»gi Qonuni 19-moddasi);
qonunga asosan foydalanişi çeklangan boşqa axborotlar kiradi.
Sud axborotning muayyan qismi foydalaniş uçun çeklanganligini sabab qilib, talab etilgan axborotni berişini rad qilişga haqli emas. Bunday holatda axborotning foydalaniş uçun oçiq qismi taqdim etiladi.
Qarorda berilgan tuşuntirişga binoan sudlar faoliyatiga doir maʼlumotlar foydalanuvçilarga ularning söroviga asosan, yaʼni oğzaki yoki yozma şaklda, şu jumladan, elektron hujjat körinişidagi murojaatiga asosan taqdim etilişi mumkin.
Bundan taşqari, sudlar faoliyatiga doir axborot ommaviy axborot vositalari va Internet tarmoği orqali tarqatiladi.
Qonuniy kuçga kirgan sud qarorlari matni sudning rasmiy veb-saytida egasizlaştirilgan holda yoki protsess iştirokçilari roziligi bilan töliq eʼlon qilinişi mumkin.
Sudlarda ularning faoliyati töğrisida axborot olişni taʼminlovçi qonunga zid bölmagan va sudyalar mustaqilligi printsipini buzmaydigan boşqa usullardan ham foydalaniş mumkin (xususan, fuqarolarni, jamoatçilik vakillarini qabul qiliş, brifing, intervyu, matbuot konferentsiyalarini ötkaziş, ommaviy axborot vositalari va aholi oldida çiqişlar qiliş, press-relizlar tarqatiş va h. k.).
Jamoatçilik bilan doimiy aloqada bölişni taʼminlaş maqsadida sudlarning rasmiy vakillari ommaviy axborot vositalari bilan hamkorlik qiladi.
oyida kamida bir marta sudyalarning joylarda aholi bilan uçraşuvlarini taşkil etişlari lozimligi haqida tuşuntiriş berilgan.
Umuman olganda, mazkur qaror sud hokimiyatining çinakam mustaqilligini taʼminlaş, fuqarolarning va yuridik şaxslarning huquqlarini sud orqali himoya qilinayotganligini, işlarni oçiq va oşkora körilişida qonunda nazarda tutilgan istisno etuvçi holatlardan taşqari jamoatçilik va ommaviy axborot vositalari bilan erkin hamkorlik örnatişni kafolati böldi desak, mubolağa bölmaydi.
A.Abdikarimov, Qoraqalpoğiston Respublikasi jinoyat işlari buyiça sudining sudyasi

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶