ÇILPIQ YoDGORLIGI HAQIDA BIZGA NIMALAR MAʼLUM?
Qoraqalpoğiston Respublikasi hududidagi Ustyurt pasttekisligidan to Sulton Uvays toğlarigaça bölgan joylarda ötmiş tarix izlarini köriş mumkin. Sir-sinoatlarga töla mahobatli qalʼalar qoldiqlaridan bu yerlarda bir paytlar hayot qaynaganini, madaniyat gurkirab yaşnaganini, taraqqiyot rivojlanganini, bu yerlarda yaşab ötgan ajdodlarimizning ham maʼnaviyatli va zukko insonlar bölganligini anglaş qiyin emas. Ötmiş yodgorligi bölgan ana şu qalʼalarning 14 tasi Amudaryo tumani hududiga töğri keladi.
Şulardan biri bölgan Çilpiq qalʼasining yoşi ikki ming yildan ortiq. Çilpiq tarhi xalqa şaklida bölib, Nukus şahridan 43 km. janubda joylaşgan. Çilpiq – bu daryo sathidan 35-40 metr balandikdagi 65 metr diametrga ega tomsiz dumaloq minora bölib, tabiiy yassi tepalikning çöqqisida joylaşgan. Çilpiq aylana şaklda bölib, atrofi qalin paxsa devor bilan öralgan, bir tomoni kiriş yöli sifatida oçiq qoldirilgan. Çilpiqning 6-8 metrlik devori saqlangan, içki radiusi 12 metr. Qadimgi devorlarning bizgaça nuramasdan kelişining siri, yomğirdan saqlovçi suvoqlarning örnatilişida. Suvoqlar daryo ultonidagi soz loydan olingan va har qanday zax, zilzilalarga qarşi turişi uçun poydevor tagiga qum töşalgan. Mahalliy aholi Çilpiqning barpo etilişini afsonaviy devlar bilan boğlaydi. Çilpiq hududidan islomgaça bölgan qadimgi dafn marosimlariga xos yodgorliklar topilgan. Olimlar fikriga köra, Çilpiq otaşparastlar jasadlarini keltirib qöyadigan maxsus dahma vazifasini bajargan. IX-X asrlarda, Qadimgi Xorazmning gullagan vaqtlarida qayta taʼmirlangan. Xorazmliklar Çilpiqdan Xorazmşohlar davlatining boşqa qalʼalari bilan bir qatorda xabar yetkaziş va mudofaa inşooti sifatida foydalanişgan. Çilpiq öz vaqtida fasllar almaşinuvi, Amudaryo suvi toşişi va qaytişi kabi dehqonçilik uçun juda muhim özgarişlarni oldindan astronomik kuzatiş va kalendar xizmati yuritiş joyi bölgan degan fikrlar ham mavjud.
Çilpiq – Amudaryo sohili va tumanimiz hududida joylaşganligi sababli tumanimiz timsoliga aylangan. Bundan taşqari, özining tarixiy ahamiyatga ega ekanligi va noodatiy şakli tufayli Qoraqalpoğiston Respublikasi davlat gerbida ham tasvirlangan.
Inʼomjon TURSUNBOYeV, 41-maktabning tarix fani öqituvçisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶