NOTAPIAT TIZIMI - NIZOLAPNING OLDINI OLIShGA QAPATILGAN INSTITUT

Bugingi kunda mamlakatimizda notariatni tizimini isloh qilish, uni preventiv odil sudlov hamda sud nizolarining oldini olish vazifalarini bajaruvchi jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlarini taʼminlovchi muhim institutlardan biri sifatida shakllantirish borasida izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Shu bilan birga, notarial idoralarning faoliyatida sud-huquq sohasida davlat siyosatini samarali amalga oshirishda, iqtisodiy, oilaviy, meros, uy-joy, mehnat va boshqa nizolarni oldini olishda notariatning salohiyatidan toʻliq foydalanishga toʻsqinlik qiluvchi qator tizimli muammo va kamchiliklar mavjudligi, ushbu muommo va kamchiliklarni bartaraf etish va chek qoʻyish, notariat idoralari faoliyatini yanada islox qilish maqsadida Oʻzbekiston Pespublikasi Prezidentining 2018-yil 25-mayda «Nizolarning oldini olishga qaratilgan institut sifatida notariat tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi PQ-3741-sonli Qarori qabul qilindi.

Mazkur qaror asosida xato va kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida, 2017-2021-yillarda Oʻzbekiston Pespublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha “Harakatlar strategiyasi”ga muvofiq hamda jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishda notariat institutining roli va ahamiyatini oshirish, shuningdek aholiga koʻrsatilayotgan notarial xizmatlarining sifatini yaxshilash maqsadida quyidagi takliflar urganib chiqilmoqda.

Jumladan: Oʻzbekiston Pespublikasi Adliya vazirligi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qoʻmitasi, Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat personallashtirish markazi, boshqa vakolatli vazirlik, idora va tashkilotlar bilan birgalikda notariatning faol modeli doirasida notariuslar tomonidan «yagona darcha» tamoyili boʻyicha bitimlarni tasdiqlashda davlat organlari va tashkilotlari bilan hamkorlik qilishning maʼmuriy reglamentlari loyihalarini Oʻzbekiston Pespublikasi Vazirlar Mahkamasiga kiritishni, belgilangan muddatlarda axborotlarni almashish uchun maʼlumot bazalari va axborot tizimlarini joriy etish, shuningdek, ularni «Notarius» avtomatlashtirilgan axborot tizimi bilan integratsiya qilinishini taʼminlash, Oʻzbekiston Pespublikasi Oliy sudi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda 2018-yil 1-sentyabrga qadar muddatda sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar boʻyicha elektron maʼlumot bazasini shakllantirilishini, keyinchalik uni «Notarius» avtomatlashtirilgan axborot tizimiga integratsiya qilinishini taʼminlash nazarda tutilgan

Bundan tashqari, 2019-yil 1-yanvardan boshlab ijara shartnomalarini davlat soliq xizmati organlarida majburiy hisobga qoʻyish tartibini oʻrnatish orqali koʻchmas mulkni ijaraga berish va tekin foydalanish shartnomalarini majburiy notarial tasdiqlash boʻyicha talabi bekor qilinishini, Oʻzbekiston Pespublikasi Davlat soliq qoʻmitasi koʻchmas mulk ijara shartnomalarini davlat soliq xizmati organlarida majburiy hisobga qoʻyish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni ishlab chiqish va belgilangan tartibda tasdiqlashni nazarda tutadigan optimal normativ huquqiy xujjat bilan belgilanishini tʼminlash belgilangan

Shuni ham taʼkidlab oʻtish joizki 2019-yil 1-yanvardan boshlab koʻchmas mulk bilan bogʻliq bitimlarni notarial tasdiqlash faqat «Davlat belgisi» davlat ishlab chiqarish birlashmasi tomonidan tayyorlanadigan, himoya darajasiga, seriyaga, tartib raqamiga va hududiy kodga ega boʻlgan qatʼiy hisobot beriladigan gerbli (maxsus) blankalarda amalga oshiriladi, vasiyatnomalarni imzolash jarayoni, shuningdek, Oʻzbekiston Pespublikasi «Notariat toʻgʻrisida»gi Qonunning 34-moddasi ikkinchi qismida nazarda tutilgan hollarda bitim, ariza va boshqa hujjatlarni imzolash jarayoni majburiy audio va video qayd etilishi, yuridik shaxs notariusga ixtiyoriy murojaat etganda uning kollegial organining qarori qabul qilinganligi fakti notarial tasdiqlanishi lozimligi xam alohida belgilab qoʻyilagan.

Mazkur qarorga muvofiq yuqorida qayd etilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalardan tashqari Oʻzbekiston Pespublikasi Adliya vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi va Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat personallashtirish markazining 2019-yil 1-yanvardan quyidagilarga muvofiq notarial harakatlarni amalga oshirishning yangi tartibini joriy etish toʻgʻrisidagi taklifi xam maʼqullangan boʻlib yaʼni:

Notarial harakatlarni amalga oshirish uchun murojaat qilgan shaxslarning shaxsini aniqlash barmoq izlarini skaner qilish va ularni pasportdagi (fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning biometrik harakatlanish hujjatidagi) biometrik maʼlumotlar bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi;

murojaat etuvchilarning notarial harakatlar bajarganligini tasdiqlash notarial tasdiqlanayotgan hujjatlarga ular tomonidan imzo qoʻyish va maxsus moslamalarda ularning barmoq izlarini skaner qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Pespublikasi Adliya vazirligining notarius lavozimiga nomzodlarning stajirovka oʻtash muddatini ikki yildan bir yilga qisqartirish toʻgʻrisidagi notarius lavozimiga nomzodlar uchun sudyalik lavozimida kamida besh yil ishlagan yoxud notarial faoliyatga rahbarlik va nazorat qiluvchi lavozimlarda kamida uch yil ishlagan shaxslarga majburiy stajirovka oʻtash boʻyicha talabni bekor qilish haqidagi takliflariga xam rozilik berish masalasi qoʻyilgan.

Mazkur bandning amal qilishi ushbu qaror kuchga kirgan paytda notarial idoralarda stajirovka oʻtayotgan shaxslarga nisbatan ham qoʻllaniladi.

Qarorda 2019-yil 1-yanvardan boshlab uy-joyni xususiylashtirishga rozilik berilgan shaxslar toʻgʻrisidagi maʼlumotni notarial idoralarga real vaqt rejimida bepul asosda taqdim qilinishini taʼminlash nazarda tutilganligi esa ushbu sahadagi islohatlarning yana bir ifodasi boʻlib xizmat qiladi

Notarial xarakatlarni amalga oshirishda korruptsiya, taʼmagirlik va boshqa noxoʻsh holatlarga barxam berish maqsadida tijorat banklari tomonidan, notariuslar tomonidan oʻzlarining notarial idoralari bino va inshoatlarida ochilgan maxsus kassalari orqali undiriladigan davlat bojlarining jami summasidan ajratma olish haqida takliflar xam kiritilayotganligi, Oʻzbekiston Pespublikasi Adliya vazirligining rasmiy veb-saytida notarius lavozimlariga nomzodlarni tanlov asosida tanlab olish jarayonini real vaqt rejimida audio va videotranslyatsiya qilish amaliyotini joriy etilayotganligi, 2019-yil 1-yanvarga qadar muddatda notarial idoralarda notarial harakatlarning maxfiyligini saqlagan holda real vaqt rejimidagi masofaviy markazlashtirilgan audio va video kuzatuv tizimini joriy etish, bunda Oʻzbekiston Pespublikasi Adliya vazirligi va uning hududiy organlari tomonidan ulardan foydalanishni taʼminlanishi belgilab qoʻyilganligi kelajakda koʻrsatib oʻtilgan illatlarga chek qoʻyishning tizimli mexanizmining yana bir yoʻnalishi boʻlib xizmat qiladi.

Bundan tashqari notariuslarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish boʻyicha oʻquv-reja va dasturlarni, jumladan psixologiya va yuridik faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan tartiblar va koʻnikmalarga (stressni boshqarish, kelishmovchiliklarni boshqarish, ish vaqtini samarali tashkil etish) oʻrgatish boʻyicha darslarni kiritilishini nazarda tutgan holda qayta koʻrib chiqish, notarial amaliyotda vujudga kelayotgan dolzarb masalalarni videokonferentsiyalar tashkil etish orqali muhokama qilishni nazarda tutuvchi doimiy seminar mashgʻulotlarini oʻtkazib borishni amaliyotga keng joriy etish kabi harakatlar ushbu soha vakillarining kasb mahoratining tobora yuksalishiga va oʻz kasbining yetuk mutaxassisi boʻlishiga zamin yaratadi.

N.A.Kalimbetov.