OQIL INSON SALOMIDAN MAʼLUM
Bismillahir rohmanir rohiym!
Salomlaşiş odobi bu eng dastavval turmuşda ota-ona tomonidan farzandiga örgatilişi şart bölgan sunnat va farz amallaridan hisoblanadi. Şuning uçun ham “Odob boşi salom, gap boşi kalom”, deb bejiz aytişmagan. Barça maxluqotlar içida eng aqlli va mukarrami bölgan inson hayotini salom-aliksiz tasavvur qilib bölmaydi. Bu odob amali başariyat hayotida qadimdan nihoyatda katta örin tutib, biron notaniş kimsa bilan körişib, tanişmoqçi bölsangiz ham salom berişingiz bilan gap-gapga qovuşib, örtadagi begonalikka darhol barham beriladi. Maşhur sahobalarimizdan Abdulloh ibn Abbos (r.a): “Har bir narsaning nihoyasi bor, ammo salomning nihoyasi barokatdir”, deganlar. Islomiy manbalarda keltirilişiça, eng yaxşi amal “oçlarni töydiriş va tanigan-tanimagan kişilarga salom berişdir”.
Islomiyatda salomlaşiş tarixiga nazar soladigan bölsak, “Alloh taolo Odam (alayhissalom)ni yaratib, uni fariştalarga “Assalomu alaykum”, deb salom berişga buyurgan. Fariştalar “Assalomu alayka va rahmatullohi”, deb alik olişgan. “Şundan buyon insonlarda salomlaşiş odobi urf bölgan”, deyiladi islomiy manbalarda.
Salomlaşiş – köplab savoblarga doxil bölişga sababçi böladigan, aqli raso kimsa tark etişi mumkin bölmagan yagona husni odob hisoblanadi.
“Assalomu alaykum” va “Va alaykum assalom”, degan iboralarning maʼnosiga töxtaladigan bölsak, “Sizga tinçlik bölsin”, degan maʼnoni bildirib, salomlaşayotgan odamlar bir-birlariga tinçlik, xotirjamlik tilaşadi.
Har bir odob tariqatining öz tartib-qoidalari bölgani kabi, salomlaşişning ham tartibotlari mavjud: tugal ravişda salomlaşganimizda: “Assalomu alaykum va rahmatullohi va barokatuhu”, deyilişi lozim. Buning maʼnosi “Sizga tinçlik, Allohning rahmati va barokati bölsin”, deganidir. Salom berişning qadimdan bizlarning yurtimizda eng ixçam va ommalaşib kelayotgan körinişi – “Assalomu alaykum”, deyiş bölib va uning eng ixçam javobi “Va alaykum assalom”, deyişdir.
Salom beriş bu – Payğambar alayhissalomning sunnati va insonning odob belgisidir. Alik oliş esa Alloh taoloning musulmonlarga farz bölgan odob amali hisoblanadi.
Otda va boşqa ulovlarda ketayotgan odam piyodaga salom berişi, piyoda ketayotgan odam ötirganga salom berişi, ötirgan odam esa yotgan kişiga salom berişi, ozçilik köpçilikka, yoşi kiçiklar kattalarga, yuqori mavqedagilar past mavqedagi insonga birinçi bölib salom berişlari mujtahid ulamolarimiz tomonidan aytilgan. Bundan murod – musulmonlarda ğururlaniş va takabburlikning oldini oliş va kamtarinlik, hokisorlik va birodar-birodariga mehr-oqibatli bölişlikni yuzaga keltirişdir.
Köpçilik ötirgan joyga borib qolgan kişi bir odamni xoslamasdan hammaga qarab: “Assalomu alaykum!” deb salom berişi joiz, ammo u “lar” qöşimçasini qöşmasdan salom berişi kerak, çunki “salom” Allohning ismidir, Alloh yagonadir. Öşa joydagi odamlarning birisi alik olsa, kifoya böladi. Mabodo, salom berilsa-yu, uşbu jamoatdagilarning birontasi ham alik olmasa, şu jamoatda ötirganlarning barçalari farzni tark etganligi uçun gunohkor böladilar.
Xonadon sohibi öz uyiga kirganida ham, oila aʼzolariga ham salom berib kirişi sunnat amallaridan hisoblanadi.
Salom berişda hazilga olmasdan, sözlarini jiddiy va hurmat bilan töliq, ifodali, samimiy tarzda aytiş zarur. “Salom berdik”, “okey”, “privet”, “salom”, “somalaykum” (maʼnosi “sizga ölim bölsin”), “xayrli kun” kabi tarzlarda kamsitilib, buzuq şakllarda salomlaşiş şariatmizda qatʼiyan man etiladi.
Boşni qimirlatib, ovozsiz, qölni qöqsiga qöyib salomlaşiş va alik oliş ham mutlaqo nodurust. Faqat baralla ovoz çiqarib, eşittirilib, salom berilişi va alik olinişi zarur.
Ayrim insonlar davomiy tahoratda yuradigan “parhezgor” bölişi mumkin. Ularga oğzaki tarzda salom berilsa ham böladi. Tahoratsiz va nojoiz narsalarni uşlab, boyagi “parhezgor”ga salomlaşiş uçun qölini uzatişi “parhezgor”ning tahoratiga zavol keltiriş havfi bor bölganligidan nodurust hisoblanadi. Şuningdek, salom-alikda haddan taşqari engaşib, bukilib, taʼzim qilib salom beriş va alik oliş ham şarʼan maʼqul emas. Xiyol engaşib salom berilsa, böladi. Notaniş kişilarga va yoş bolalarga ham salom beriş islomiy va insoniy odoblar sirasiga kiradi.
Agar biron kimsa sizga birov orqali salom aytib yuborganligini eşitsangiz, bunga: “Assalomu alayka va alayhi”, deb şu zahotidayoq javob qaytaring. Salom maktub orqali yuborilgan bölsa, dilingizda yoki xat orqali “Va alaykum assalom”, deb javobi berilgani maʼqul.
Çiroyli ayollarga, bidʼatçi, behayo, fosiq va kofir kimsalarga salom berilmaydi va olinmaydi.
Salomga alik oliş maqbul bölmagan örinlarda salom beriş ham makruh amallardan sanaladi. Jumladan: Qurʼon öqilayotgan va öqiyotgan joyda, namoz öqilayotgan va öqiyotganda, azon yoki takbir aytayotganda, hammomdagi va hojatxonada ötirgan kişiga, nomahram ayollarga (keksa momolarimiz va yoşi uluğ ayollar bundan mustasno), oğzida taomi bölgan kişiga va taom yeyayotganlarga, uxlab yotganga, duo öqiyotgan odamga, xutba öqiyotganga, haj ziyoratida “Labbayka” aytayotgan ehromdagi kişiga salom berib bölmaydi.
Qöl berib körişilganda kaftni kaftga qöyib, ikki qöllab körişiladi, istisno hollardagina bir qöllab körişiş mumkin. Baʼzida eng yaqinlari va qadrdonlarini uzoq vaqtlar körmagan er kişilar quçoqlaşib körişişlari mumkin. Bunday hollarda bir-birlarini avval öng, keyin çap köksiga bosib, söng qöl berişib, hol-ahvollari söraşiladi va salomlaşiladi. Ammo oğiz-burun öpişib salomlaşiş mutlaqo urf-odatlarimizga begona va zid odat hisoblanadi. Uluğ ulamolar, olim-u fuzalolarning, uluğ ustozlarning qöllaridan öpiş mumkin. Keksa qariyalar esa yoş nevara va çevaralarini bağriga bosib, erkalatib, peşonalaridan öpsa böladi. Nomahram ayol bilan qöl berib körişiş şarʼan mutlaqo mumkin emas.
Köpçilik joylarda, ayniqsa bizning tumanimizda, Manğitdagi töy-maʼrakalarda va azalarda baʼzi kimsalarning köpçilikni bezovta qilib, hamma bilan qöl berib salomlaşib çiqiş holatlari mavjud. Aslida odam töy-maʼraka egasi oldiga borib qutluğlab yoki azaxona taʼziyasini bildirgaç, körsatilgan joyga borib ötirişi maʼqul böladi. Xorazm viloyatida bu masalada azaldan odob va tartibga rioya etiladi. Maʼrakaga keluvçi kişini xalq hurmatlab, nazar qilsalar, u öng qölini köksiga qöyib, silliq tavozʼe bilan xaloyiqqa ozgina boşini qimirlatib, yuzlanib qöysa, şuning özi kifoya böladi.
Aziz muştariylar, juda oddiy bölib köringan salomlaşiş odobiga imkon qadar amal qilsak, albatta Allohning ajr-u savoblariga doxil bölişimiz aniq. Kelgusida sevimli gazetamiz orqali sizlar bilan uçraşişni va suhbatlaşişni rahmdil Allohdan sörab qolaman.
Qodirbergan hoji Jumamurod öğli, Qoraqalpoğiston Respublikasi xalq öqituvçisi, mehnat faxriysi, islomşunos.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶