QÖYQIRILGAN QALʼA – AJDODLARIMIZNING YuKSAK AQL-ZAKOSI NAMUNASI
Odatda biz özimiz umrguzaronlik qilayotgan kurrai-zamin insoniyat tarixiga oid ne-ne sir-sinoatlarni bağrida yaşirib yotganini doimo ham öylayvermaymiz. Aslida ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan va ilmiy izlanişlar natijasida aniqlanayotgan qalʼalar, obidalar, asori-atiqalar qadim-qadimdan hududimizda şaharsozlik, hunarmandlik, meʼmorlik, çorvaçilik va dehqonçilik yuksak taraqqiy etganligidan dalolat beradi.
Qoraqalpoğiston Respublikasining Törtköl şahridan 22 km. şimoli şarqda joylaşgan, milloddan avvalgi IV asrlarga oid Qöyqirilgan qalʼa yodgorligiham ota-bobolarimizning yuksak tafakkuri va aql-zakosi namunasidir.
Qalʼa dastlab taniqli arxeolog, olim Qoraqalpoğistondagi qadimiy obidalarni örganiş böyiça ilmiy izlanişlar olib borib, köplab maʼlumotlarni aniqlagan S.P.Tolstov boşçiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi aʼzolari tomonidan 1938 yilda topilgan. Arxeologik tadqiqot işlari esa 1951-1957-yillarda olib borilgan.
Qöyqirilgan qalʼa quriliş uslubi jihatidan hududdagi boşqa tarixiy qalʼalardan butunlay farq qiladi. Yaʼni qalʼa aylana şaklida qurilgan. Uni örab turuvçi mudofaa devori ortida qalʼani eni 15 metr, çuqurligi 3 metr suv bilan töldirilgan xandaq bölgan. qalʼa devorining mudofaa xususiyatini kuçaytiriş uçun sirtidan yana devor bilan öralgan.
Odatda milloddan avvalgi II-IV asrlarda qurilgan qalʼalar devorlarida şinaklar bilan birga yoruğlik tutişi uçun tuynuklar qöyilgan. Qöyqirilgan qalʼada esa qöşimça yoritiş uçun toqlardan foydalanilganligi diqqatga sazovor. Qalʼaning şarqiy qismida darvozasi bölib, darvoza oldi nişab yölka şaklida qurilganligi meʼmor naqadar yuksak salohiyat egasi bölganligini dalillaydi.
Qalʼa içida diametri 44,4 metr, balandligi 9,5 metrga yaqin ibodatxona ham bölib, u rasadxona vazifasini ham ötagan degan taxminlar ilgari surilgan. Bu yerdan quyoş va yulduzlarni kuzatiş, yil mobaynida quyoş botişini kuzatiş orqali bahorgi va kuzgi tengkunlikni, quyoş turişini aniqlaganlar va bu öz navbatida iqlim özgarişlarini oldindan aniqlaş, dehqonçilik işlarini şunga muvofiq olib boriş imkonini bergan.
Qöyqirilgan qalʼa arxeologik yodgorligi nafaqat qadimgiXorazm hududidagi, balki respublikamiz hududidan topilgan yodgorliklar orasida öziga xos arxitekturaga va osori-atiqalarga boyligi bilan ajralib turadi. Bu yerdan topilgan loydan, toşdan, suyakdan yasalgan urçuq uçun yasalgan aylanma toşlar qalʼa aholisi çorvaçilik, xususan, qöyçilik bilan şuğullanganini, qöy junidan ip yigirib, kiyim-keçaklar, töşamalar töqilganini isbotlaydi. Şuningdek, hunarmandlar tarafidan piçoqlar, uy-rözğor buyumlari, taqinçoqlar yasalganiham maʼlum. Közalar sirtiga turli naqş va tasvirlar çizilganligi Qöyqirilgan qalʼada iqtisodiyot va madaniyat rivojlangan, xalqi çorvaçilik, dehqonçilik va baliqçilik qiliş orqali kun keçirişgan, degan xulosaga kelişga asos böladi.
Qöyqirilgan qalʼa arxeologik yodgorligini örganiş qadim ajdodlarimiz turmuş tarzini örganiş, tariximizga yanada çuqurroq kirib boriş, ular yaratgan moddiy va maʼnaviy merosdan bahramand böliş imkonini beradi. Zero, ajdodlarimiz yaratgan maʼnaviy merosni çuqur örganiş bizga özimizni, özligimizni, qanday buyuk insonlar avlodi ekanligimizni anglaşimizga yordam beradi.
Oygul RAJABOVA,
www.amunews.uzveb sayti muxbiri.
(Foto - http://meros.ziyonet.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶