QUŞ UYaSIDA KÖRGANINI QILADI yoxud bola tarbiyasida ota-ona masʼuliyati unutilsa...
Azizlik
Inson uçun dunyoda azizlik kasb etgan uluğ zot bu – Ona! Aziz onajonimiz yonlarida Otamizni körmoq – baxt. Biz ana şu baxt oğuşida hayotga intilamiz. Hayot – insonning çeksiz, çegarasiz imkonlar buloği! Hayotni sevmoq, ota-onani uluğlamoq fazilati – xulqimiz ziynati. Biz ana şu odamiy ziynat ila maʼnan kuçlimiz. Ana şu kuç-qudrat zamirida şakllangan oila böstoni aro yaşab, qadr topamiz. Lekin qadr-qimmatlilik darajasiga yetişmoq baxti hammamizga ham nasib etadimi? Yaqinlarimiz, qöni-qöşnilar, mahalladoşlar, el-yurt oldida hurmat-ehtiromga, eʼtiborga munosib şaxs sifatida şakllana olamizmi? Gap mana şunda, azizlar.
Özgalar tomonidan azizlaniş, qadrlaniş, eʼzozga munosib böliş – tarbiyali, öta intizomli insonlarga xos. Bunday insonlar obröli ota-ona sifatida farzandlariga aziz, yaxşilik, ezgulik, odamiylik fazilatlarini ota-onalaridan meros olgan farzandlar esa gözal xulq-atvorlari ila ota-onasiga, jamiyatga, Vatanga aziz!
Donişmandlar aytadi...
Imom Nasafiy hazratlaridan rivoyat qilişlariça, farzand ota-ona oldida 60 sohada burçli va qarzdor hisoblanarkan.
60 soha! Bulardan eng muhimi, albatta, farzandning ota-onaga körsatadigan mehr-şafoati! Ana şu mehr-şafoat çaşmasidan ota-onasini bahramand etib yaşamoqlik – solih farzandlarga xos. Solih farzand – solih ota-onaning zurriyodi. Bir savol dilimizdan ötadi: Neçun jamiyatimizda tarbiyali va tarbiyasiz farzandlar bor?
Donişmandlar aytadilar:
"Tuğib qöymoq ila bola bölmas senga,
Yaxşi tarbiyat topmasa, balo senga”.
Demakki, ota-ona diliga ozor yetkazguvçi farzandi noqobilning bad qiliqlari xususida söz oçmoqdan avval öz bolasining yaxşi tarbiya körmoği uçun jon koyitmagan ota-onaning intizomsizligi, tarbiyasizligi haqida andak fikr aytsak, maqsadga muvofiq böladi.
"Bolam bergan oq sutimni oqlasin, işlab, pul topsin...”
Azizlik mezonidan qaralsa, bola (!) ota-ona uçun barça azizlardan aziz! Hayot qadar şirin, orzu-umidlar taxtining tojdori u! Farzandi-jonim, baxtim, quvonçim, boringki, hayotim, deb sevamiz uni! Axir farzand – yigitga otalik – uluğlikni, ayolga jannati onalikni, oilaga bağri butunlik, jamiyatga barqaror nasliy davomiylikni, ona Vatanga bardavom kuç-qudratni ato etib dunyoga keladi.
Lekin buni hamma ota-onalar ham birday his qila oladimi? Baʼzi oilalarda Allohning irodasi ila dunyoga keltirgan jigarbandi – farzandi tarbiyasi, taʼlimi, hayotda öz örinlarini topişlari uçun zarraça qayğurmaydigan, öz ota-onalik burçlarini unutib qöyayotgan kimsalarning borligi dilimizni ranjitadi.
– Men bolamni ne azob bilan dunyoga keltirdim, oq sut berib, ulğaytirdim, bergan oq sutimni oqlasin, meni boqişga majbur! – pisanda qiladi xudbin ona hali 18 yoşga tölmagan öğlini çet davlatga işga jönatib qöyib.
– Axir öğlingiz hali baloğatga yetmagan, uni oğir işlarga qöyişga haqqingiz yöq, – tuşuntirmoqçi böladi mahalla maslahatçisi.
Ona öz onalik huquqini taʼkidlaşdan çarçamaydi. "Bolamning böyi kimdan kam, işlasin, pul topsin...”, - onaning tuşunçasi şundan nariga ötmaydi. Oradan vaqt ötib, ona mahalladan yordam sörab keladi:
– Öğlim çetda işlab yurib, yomonlarga qöşilib qolibdi, yordam bering...
Maʼlum bölişiça, çet davlatida diniy ekstremistik oqim vakillarining nayranglariga uçib, islomiy qadriyatlarga mutlaqo zid bölgan adabiyotlar savdosi bilan şuğullangan öğil bojxona xizmatçilari tomonidan qölga tuşgan. Hali baloğatga yetmaganligi, qilayotgan işining mazmun-mohiyatini anglamasligi ayon bölgaç, mamlakatimizning insonparvarlik, keçirimlilik tamoyillariga asoslangan qonunlari bolani jazodan ozod etdi. Lekin...
Lekin bolaning ongli hayotga qaytişi juda qiyin keçdi. Ota-oansini, tuğişganlarini mensimaydigan, sovuqqon, jizzaki bölib qoldi. "Farzandim bergan oq sutimni oqlasin, meni boqişga majbur!” – deb öz fikrida turib olgan ona öz bolasi oldidagi onalik masʼuliyatini, burçini unutib, bir-ikki söm pulga almaştirgani, bola tarbiyasida xatoga yöl qöyganini anglab yetganida uning baloğatga yetmagan bolasining ongini özgalar zaharlaşga ulgurgan, bolani öz qabih maqsadlari yölida "tarbiyalab” olişga maʼlum maʼnoda erişgan edilar.
Yaxşiyamki, mahalla, profilaktika noziri, mahalladagi Voyaga yetmaganlar bilan işlaşiş komissiyasining fidoyiligi bois, bola xulqi yaxşi tomonga özgardi, kollejdagi öqişini davom ettirişga kirişdi.
Bolangizga özingiz nima qilib berdingiz?
Mamlakatimizda bola huquqlarini himoya qilişning takomillaşgan, mustahkam qonuniy asoslariga köra, "bolalar mehnati” iborasi 15-16 yoşdan kiçik bölgan bolalar tomonidan amalga oşirilgan har qanday iqtisodiy faoliyatga taalluqlidir. Şu bois, Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Oila, Mehnat, Fuqarolik Kodekslari hamda "Bola huquqlarining kafolatlari töğrisida”gi Qonunlarga bu borada alohida normalar kiritilgan. Qanday vaziyatda bölişidan qatʼiy nazar, baloğatga yetmagan bolani oğir jismoniy mehnatga jalb qiliş, bola mehnati orqasidan manfaat körişga intiliş – mamlakatimiz qonunçiligida qatʼiyan man etiladi.
Şunday deymiz-u ayrim ota-onalar yuqoridagi kabi "bolam bergan oq sutimni oqlasin”, qabilida iş tutib, özlarining ota-onalik burç va majburiyatlarini, masʼuliyatlarini unutib qöyişlari oqibatida voyaga yetmaganlar örtasida huquqbuzarliklar sodir etilayotgani afsuski, haqiqat. Bundan ham taşvişlanarli tomoni şundaki, bola hali jismonan rivojlanib ulgurmasidan oğir mehnatga jalb etilişi oqibatida umrbod nogiron bölib qolişi mumkinligini baʼzi ota-onalar unutib qöyişmoqda.
...Heç qayerda işlamaydigan ota-ona kollej öquvçisi bölgan qizi bilan öğlini qöşni ayolga işonib çet davlatga, fermer xöjaligida sut soğuvçi bölib yollanib işlaşga jönatişdi. Ikki-uç oygaça norasida bolalar mehnati evaziga qöşni ayol jönatib turgan pullarni olib, "Xudoga şukur, bolalar qölimizdan işimizni olişdi, özlari pul topişyapti”, – deb kerilib yurgan ota-onaning oz fursat ötib, popugi pasaydi-qoldi. Qarz-havola qilib çet davlatga ketgan ota öğlini uyiga opiçlab olib keldi. Ozib-tözib ketgan qiz ham bir ahvolda. Maʼlum bölişiça, öğlini fermerning boquvdagi moli suzib taşlagan. Qiziga esa çorva mollarida uçraydigan qandaydir kasallik yuqqan ekan. Mana sizga: "bolam ulğaydi, pul topsin”, – qobilida iş tutişning oqibati! Axir bolaning böyi çözilib, közga körinib qolgani uning jismoniy yetukligi emas-ku!
Şu yerda haqli savollar tuğiladi:
– "Bolam oq sutimni oqlasin, pul topsin” yoki "Bolam qölimizdan işimizni oldi, pul topayotir”, qabilida iş tutayotgan hurmatli ota-ona, ayting-çi, siz bolangiz uçun nima qildingiz? Uning yaxşi yeb-içişi, öqişi, kasb-kor egallaşi, jamiyatda öz örnini topişi uçun qanday amallar qildingiz? Bolangizning orzulari, intilişlari haqida nimalarni bilasiz? Nahotki Allohning irodasi bilan dunyoga keltirgan farzandi-joningiz – naslingiz davomçisi uçun bergan oq sutingiz minnat bölsa?
Yöq, azizlar, bolam, oilam, şaʼnim, or-nomusim, degan ota-ona hargiz voyaga yetmagan, hali oq-qoraning farqiga bormagan farzandiga aslo bunday xudbinona munosabatda bölmaydi. Alloh insonga farzand ato etiş bilan tugal baxt ham beradi. Buning maʼnosi şuki, jismi-jonidan bunyod bölgan zurriyod uning nasliy ildizini mustahkamlaydi, el içra qaddini tik qiladi. Ana şu zurriyodiga yaxşi tarbiya bersa, qadr-qimmati uluğ böladi insonning! El aro qaddim tik, qadrim uluğ bölsin, degan ota-ona öz farzandi oldidagi burç va masʼuliyatini aslo unutmasligi kerak.
Rivoyat va ibrat
Nainki bugungi Qonunlarimizda, balki islom manbalarida ham bolalarga munosabat, ota-onalik burç va masʼuliyati xususida qimmatli fikrlar bildirilganiga eʼtibor bersak, insonning şaxs sifatida şakllanişida eng avvalo ota-onalik burç va majburiyatlarining qay darajada takomilga yetkazilişi muhimligiga guvoh bölamiz. Eʼtibor bering, uluğ imom muhaddis Abu Zakariyo Yahyo ibn Şaraf Navaviy özining "Riyozus solihiyn” ("Solihlar gulşani”) asarida ota öz bolalariga narsa berişda baʼzilarini afzal körişi ham karohiyatlardan ekanligini aytib, quyidagi hikmatli rivoyatni keltiradi: "Nöʼmon ibn Başirdan rivoyat qilişlariça, Başir öğillari Nöʼmonni Rasululloh (s.a.v) huzurlariga olib borib: "Men bu öğlimga bir xizmatkor hadya qildim”, – deganlarida Rasululloh (s.a.v) "Mana şu kabi hadyani boşqa bolalaringga ham qildingmi?” – dedilar. Başir: "Yöq”, – deganlarida Rasululloh (s.a.v) "Unday böladigan bölsa, meni guvoh qilmagin, çunki men zulmga guvoh bölmayman”, - dedilar”.
Uşbu rivoyatni keltirişimizdan murod şuki, ota-ona oilada eng odil qozi bölmoği şart. Yaʼni farzandlarini aslo birini-biridan ustun, ayriça körmasligi kerak. Kördingizki, Başir bir öğliga hadya berib, boşqalariga bermagani uçun Rasululloh (s.a.v) buni zulm va zolimlik bilan tenglaganlar. Demak, ota-ona öz bolalari uçun oilada tenglik tamoyiliga amal qilmoği kerak. Lekin ayrim ota-onalar ana şu tamoyilni unutib qöyişlari oqibatida, bolaning mörtgina köngli sinadi, ota-onasining qilayotgan işiga nisbatan bolalarça norozilik kayfiyati uyğonadi, özini kamsitilgan his qiladi. Natijada köpçilik holatlarda bola qörs, jizzaki bölib qoladi.
Mahallalardan birida...
Yoş er-xotin yangi imorat qurib, rözğorlarini bölakladilar. Ularning bir öğil, ikki qizi bölib, er-xotin farzandlarini kiyintirişda ham, muomalada ham, hatto yedirib-içirişda ham yolğiz öğil, deb öğil bolasini haddan taşqari erkalatişar, qattiq gapirişmas, barça yaxşi narsalarni eng avvalo unga ilinişardi.
– Avval akangga falon kiyim olaylik.
– Avval akang yeb olsin.
– Polvon öğlim, oltinim...
Xullas, akaga körsatilayotgan mehrning adoği yöq. Bu ham yetmaganday, ona qizlarning kattasi qaynonasiga öxşaşini peş qilib:
– Öxşamay ket, bunça mijğovsan? Közingni çaqçaytirma!
Mabodo, biron söz aytsa:
– Tilingni suğurib olaman, bir tuking ham menga öxşamaydi. Bunça enangga öxşab... – qabilida jerkib taşlardi.
Qizaloq uyda ham, maktabda ham özini noqulay sezadigan, biron bir fikr aytişdan çöçiydigan, odamovi bölib qoldi. Bir kuni u ota-onasiga sezdirmay, enasi bilan buvasi yaşaydigan qişloqqa ketib qoldi. Qizini izlab, fiğoni falakka çiqqan ona uni qaynonasining bağrida körib, tinçlaniş, şukrona qiliş örniga yana qizaloqqa ödağayladi:
– Aytmadimmi, menga öxşagan joying yöq, deb!
Köpni körgan keksa onaxon atigi bir gap aytdi-yu, yoş onaga bu urgandan ham battar qattiq taʼsir qildi:
– Senga öxşamaganiga şukur, özing tuqqan bolangni özing kamsitib turganingda, bolagina ne qilsin?
Enasiga öxşasa, nima böpti?
Ha, azizlar, baʼzan kattalarning aql-farosati kaltalik qilib turganida, jajjigina yurakçasi amriga böysunib, ota-onasining muomalasiga qarşi isyon sifatida yuqoridagi kabi iş tutgan farzandlarimiz haqdirlar. Xöş, enasiga öxşasa, nima böpti? Axir şu fidoyi insonning bir tomiri-ku, şu qizgina! Onasidan topa olmagan mehr-muhabbat ana şu keksa qalb bağrida bormi, qonib içsin qizgina! Qizaloq enasi bağrida mehrga limmo-lim ösdi, ota-onasinikiga qaytmadi, oliy maʼlumot olib, ibratli kelin böldi. Oy tuğsa ham, kun tuğsa ham akaga nur soçgan kunlar ötdi-ketdi. Öğil xudbin, oqibatsiz bölib ösdi. Va hamon er-xotin erka öğilga oy sayin pensiya pullarini qöş qöllab tutqazişadi...
Biz yuqorida keltirgan Nöʼmon ibn Başirdan qilingan rivoyatdan ota-onalar qançalik ibrat olişadi, bu özlariga havola. Faqat sözimiz muxtasarida şuni aytişni istardik-ki, bola ota-ona uçun uluğlik, davlatmandlik keltirişi ham, ularning boşlariga taşvişlar, dard-u, ğamlar keltirişi ham eng avvalo ota-onaning öziga, bolasiga bergan tarbiyasiga, ota-onalik masʼuliyatini çuqur anglagan holda iş tutişiga boğliq. Ota-ona farzandi oldida hamişa adolatli ibrat maktabi kabi salobatli, bağri issiq, bağri keng insonlar bölib qolmoği kerak. Xalq zakosi ila yaralgan uşbu hikmat ayni haqiqatdir:
"Ekkaningni örasan!”
Demak, bola tarbiyasida xatoga yöl qöygan ota-ona eng avvalo özidan öpkalasin! Zero, quş – uyasiga qarab uçadi...
Robiya YÖLDOŞEVA,
"Mening
oilam” gazetasi muxbiri.
(Foto - http://fikr.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶