AYoLLARI EʼZOZ TOPGAN YuRT
Publitsistika
"...insoniyat tarixi şundan guvohlik beradiki, ming yillar davomida har qaysi jamiyatning madaniy darajasi va maʼnaviy kamoloti ayollarga bölgan munosabati bilan belgilanadi. Ayniqsa, ayollarga şarqona ehtirom va aʼzoz biz uçun ibratli merosdir”
Islom Karimov
IBRATLI MEROS
Bobomeros urf-odat va anʼanalar – bu avvalo insoniy gözal fazilatlar jamlanmasi, qolaversa, oila, xonadon, mahalla va millat körki, ziynatidir. Ayniqsa, ayolga, onaga bölgan hurmat, aʼzoz va ehtirom – anʼanaviy ibratli meros. Şuning uçun ham ibratliki, bu zoti mukarramalarga nisbatan har bir qalbda uyğonguvçi mehr-muhabbat taftida millat şaʼni, maʼnaviyati yuksaladi. Ana şu mehr-muhabbat taftidan kuç olgan barkamol şaxs şakllanadi. Qaçonki ayollar yuksak eʼzoz va ehtirom tadarruklari ila siylanar ekan, muhtaram Prezidentimiz taʼbiri bilan aytganda, "jamiyatning madaniy darajasi va maʼnaviy kamoloti” yuksalib boraveradi.
Mustaqillik – aziz ayollarimizga, opajonlarimizga eʼtibor va eʼzoz körsatişning eng oliy mezoni – ayol huquqlarini kafolatlovçi qonuniy asoslar yaratib berdi. 1992-yilda qabul qilingan Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasida: "Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar”, deb belgilab qöyilişining özi ayolning mamlakat ijtimoiy-siyosiy, madaniy va maʼnaviy hayotida tutgan mavqeini mustahkamladi. U avvalo erkin inson, ayol va ona, ijtimoiy faol şaxs sifatida öz iqtidori va qobiliyatini namoyon etiş imkoniga ega böldi. Ana şu qonuniy asos, nazarimda, jamiyat hayotining barça jabhalarida ayollar iştiroki bilan boğliq taraqqiyot sari yöl oçdi.
Atrofga boqing, azizlar. Har sohada yuksak taraqqiyot, rivojlaniş, özgariş, yangilanişni kuzatasiz. Albatta, bularning barçasida ayol-qizlarning iştiroki bor. Onalik va bolalikni muhofaza etiş, barkamol avlodni tarbiyalaş, oila mustahkamligini taʼminlaş, ayol-qizlarning bilim olişi, malakali mutaxassis, yetuk olima, ötkir siyosatçi sifatida özini namoyon etişi, kuç va salohiyatini östirişi uçun yaratilgan qonuniy asoslar ana şu yuksaliş, özgariş va yangilanişlarning mezonlaridir. Ayol-qizlarni jamiyatda eng faol, xususiy biznes, tadbirkorlik subʼektlarining rahbarlari, yetuk olima, davlat va jamoat arbobi sifatida şakllantirgan bu mezonlar bugun özbek ayolini dunyoga tanitdi. Muhtaram Prezidentimiz taʼbiri bilan aytganda "Özbekistonda ayolga şarqona ehtirom va eʼzoz körsatiş ibratli meros” sifatida yanada qadr topganligining amaliy isboti böldi!
NUR VA ZULMAT ORALIĞIDA KEÇGAN KUNLAR HIKOYaSI
Şular haqida öylarkanman, nur va zulmat oraliğida aziz xalqim boşidan keçirgan tarix sahifalari köz öngimda jonlanadi. Bizga odat bölib qolgan ötmişning qoronği kunlarini qoralab, uqubatlaridan, azoblaridan sözlaş baʼzan meʼdamizga tegişi aniq. Bundan farqli ölaroq, men momolarimiz yaqin-yaqinlarda armon bilan eslagan gözal tarixiy lahzalardan söz oçmoqni lozim topdim. Ana şunda, azizlar, yuqorida muhtaram Prezidentimiz alohida eʼtibor bilan aytgan fikrlar – "ayolga şarqona ehtirom va eʼzoz körsatiş” haqiqatan ham biz uçun ibratli meros ekanligiga amin bölasiz.
...Bolaligimizda Orzigul momo ismli yuz yoşlarni qoralagan qarindoş momomiz bölardi. Uyimizga mehmonga kelsalar, ğazalxonlik, şeʼrxonlik, qissaxonlik avj olar, qöni-qöşnilar yiğilib, momomizning maʼnaviyat saboqlarini tinglab, huzur qilişardi.
HIKOYa
– Bolaligimizda qiz-u kelinçaklar çelak kötarib quduqqa borişmasdi, - hikoya qilardilar momo. – Agar uylarida erkak kişi biron yoqqa ketsa, böş çelaklarini eşiklari tagiga çiqarib qöyişardi.
- Nega, momo? – hayron bölardik.
- Hay, bolam-a, ayol kişining beliga oğirlik tuşmasin, deb şunday qilişardi. Enalarimiz non yopişsa, korson töla hamirlarini tandir boşiga erkaklar eltib berişardi. Köçadan ötgan-ketgan erkak qaysi eşik oldida böş çelak bölsa, suvga töldirib qöyib ketişardi. Manğitni öris bosib olgungaça şunday bölgan...
Bu - millatning ötmişida qolgan şarqona odat, ayolga ehtiromning hayotiy körinişidan bir lavha.
Momo oğir tin olib yana davom etardi.
- 1875-1890 yillarda öris zobitlari ovullarni oralab yurib, ayol-qizlarni oğir-oğir işlarga majburlaşganini körib, yuqoridagi kabi ota-bobolarimiz amal qilgan köp yaxşi odatlarni enalarimiz soğinib, qömsab yurişganiga guvohman. Öris davrida ayollar ariq qazidilar, qöş haydadilar, ğaltak-arava haydab, dalalarga göng, tuproq taşidilar. Qizillar davrida ayol-qizlarning ahvoli yanada yomonlaşdi. Bizlar sovetning işçi quroliga, mahsulot yetiştiruvçi işçi kuçiga aylanib qoldik. Aytsam, ertak, bolalarim. Paxta dalasida bolasini ölik tuqqan, farzandining çillasi çiqmay turib, beliga etak boğlab yoki ketmonini yelkalab dalaga çiqib ketgan ayollar soni ming-ming edi. Ularning köpi juda erta ötib ketişdi...
Bu – momolar yuragini kemirgan dardli, gardli, azobli yaqin tarix haqiqatidan bir şingil, xolos.
YaQIN ÖTMIŞDAN BIR VOQEA
Yaqin ötmiş – 1975-yil. Rözigul ona oltinçi farzandini dunyoga keltirdi. Öz uyida közi yoridi. Köp qon yöqotganidan bölsa kerak, hadeganda tiklanib ketolmadi. Ön kunlardan söng, eşigi oldida brigadirning mototsikli töxtadi:
- Rözigul, - çaqirdi u, - çiq bu yoqqa, Rözigul!
Asta örnidan sirğalib, hovliga çiqdi.
Brigadir Rözigulga, ikkita peşgir (paxta teradigan fartuk)ni otdi. – Ertaga "Xöja yer”ga paxta terişga çiq, "pokaz” böladi.
- Axir buvaklagan (tuğdim, demoqçi) bölsam...
- Buvak – suvaklaganing bilan işim yöq, hukumatga paxta kerak!
Brigadir ketdi. Qölida ikkita peşgir bilan uyga kirgan Rözigul holsizlikdan ötirib qoldi. U ertasiga brigadir aytgan yerga paxta terimiga çiqmadi, çiqolmadi. Çaqaloği bilan Rözigulni eri Safarmat oğa kasalxonaga yotqizdi.
Ikki kundan söng kolxoz idorasida aktiv yiğilişi böldi. Siyosatga qarşi bölib, paxta terimiga xotinini olib çiqmagani uçun Safarmatni xöjalik ustaxonasidagi işidan böşatişdi. Noiloj, işsiz qolgan Safarmat oğa bolalarini olib Taxiatoş şahriga köçib ketdi...
Bunday voqealar köp böldi. 10 nafar bolasini ergaştirib yurib, umr böyi dalada işlagan, paxta terib, egni böz kuylakka yolçimagan onajonlarim köp böldi, azizlar. Ayşa, Bika, Jumabika, Maryam, Rabiğa, Tölğon, Tojigul, Şukurjon, Hayitbika, Örozgul, Rözigul onalar. Ularning har birining kamida 7-8 nafar, baʼzilarining 10-12 nafar bolalari bor edi. Ularning birontasi ham farzandlarini dunyoga keltirib, bir kun ham tuğruq taʼtilida ötirişmagan, davlatdan nafaqa olişmagan. Ular – qizil imperiyaning qişloqlardagi işçi kuçlari edilar, xolos. Kasal böliş, davolaniş, tuğruq taʼtilida ötirib bolasini parvarişlaş – na qoğozda, na amalda yöq narsa edi. Bolalari ölik tuğilgan onalar, bolalari erta nobud bölgan onalar, bolalari nogiron tuğilgan onalar qon-qaqşab qolaverardilar yaqinginada...
BUGUNGI AYoLLAR
Mustaqillik – ayol-qizlarning ijtimoiy-siyosiy maydondagi faolligini yanada yuksak poğonalarga kötardi. "Özbekiston Respublikasining davlat va ijtimoiy qurilişida xotin-qizlarning rolini oşiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi 1995-yil 2-martda qabul qilingan Prezident Farmoni mamlakatimizda ayol-qizlarga eʼtibor va ğamxörlik masalasini davlat siyosatining ustuvor yönalişi sifatida belgilabgina qolmay, xotin-qizlarning yaşaş, dam oliş, mehnat qiliş şaroitlarini tubdan yangilaş, ularning har jabhada faolligini oşiriş imkonini yaratdi. Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2004-yil 25-maydagi "Özbekiston xotin-qizlar qömitasi faoliyatini qöllab-quvvatlaş borasidagi qöşimça çora-tadbirlar töğrisida”gi Farmoni ayol-lar huquqlarini himoya qiliş, ularning ijtimoiy-siyosiy faolligini, maʼnaviy-intellektual salohiyatini yuksaltiriş borasida olib borilayotgan işlar samaradorligini yanada yuksaltirdi. Ayniqsa, Özbekiston Respublikasining saylov qonunçiligiga özgartiriş va qöşimçalar kiritilişi siyosiy partiyalardan vakillik organlari hamda parlament deputatligiga xotin-qizlar uçun 30 foiz kvota joriy etiş imkonini berdiki, bu imkoniyat siyosiy bilimi yetuk, xalq orasida yuksak obrö-eʼtibor qozongan ayol-qizlarning siyosat maydonida dadillik bilan faoliyat olib borişlarida muhim omil böldi.
Bugungi ayol-qizlar – fikrda sobit, hayotda ilğor, iqtisod va siyosatda faol, madaniy-maʼrifiy, maʼnaviy sohalarda zakovatli. Eʼtibor bering: birgina bizning tumanimizda, 1999-yilgi saylovlarda 4 nafar ayol Xalq deputatlari tuman Kengaşiga, 1 nafar ayol Qoraqalpoğiston Respublikasi Jöqorği Kengesiga deputatlikka saylangan bölsa, 2004-yilda 3 nafar ayol tuman Kengaşiga, 1 nafar ayol QR Jöqorği Kengesiga, 1 nafar ayol esa Oliy Majlis Qonunçilik palatasi deputatligiga saylandilar. 2014-yilgi saylovlarda tuman Kengaşiga 6 nafar, QR Jöqorği Kengesiga 1 nafar tumanimizning faol ayollari deputatlikka saylanişdi.
Şuni mamnuniyat bilan qayd etiş joizki, tumanimiz ayollari orasidan yetişib çiqqan Özbekiston Xalq öqituvçisi, Özbekistonda xizmat körsatgan xalq taʼlimi xodimi, Özbekistonda xizmat körsatgan qişloq xöjalik xodimi, Özbekistonda xizmat körsatgan paxtakor, Qoraqalpoğiston Respublikasi Davlat mukofotlari hamda "Döstlik” ordeni, "Mehnat şuhrati”, "Jasorat”, "Şuhrat” medallari sohibalari har bir masalada yoşlarga ibrat körsatib kelmoqdalar.
Bugungi kunda tumanimizda faoliyat olib borayotgan tadbirkorlik subektlarining 40 foizini ayollar boşqarayotgan bölsalar, soğlikni saqlaş tizimi xodimlarining 74 foizini, xalq taʼlimi tizimi xodimlarining 75 foizini ayol-qizlar taşkil etadi.
Agar 1991-yilda tumanimiz taʼlim tizimida bir neça nafargina ayol rahbarlar bölgan bölsalar, 2016-yilga kelib 122 ta taʼlim maskanlarining qariyb yarmini ayol-qizlar boşqarişmoqda.
Ona va bola soğligi esa töla davlat ğamxörligida. Farzand kutayotgan onalarga tuğruqdan oldin va tuğruqdan keyingi beriladigan taʼtillarning özi tört oydan ortiq (128 kun) qilib belgilanişi, bolasi ikki yoşga tölgunça qisman haq tölanadigan, bolaga qarab turganlik uçun beriladigan taʼtil, farzandlari 16 yoşga tölgunça ijtimoiy nafaqalar tayinlanişi ham aziz ayollarga körsatilayotgan ehtiromning yuksak ifodasidir.
Sobiq ittifoq davrida sportning nimaligini hatto tuşunib ham yetmagan, ertadan-keçgaça böş vaqtini onalarining yonida yurib, dalada paxta teriş bilan ötkazgan keçagi qizaloq bilan bugungi yoş qizaloqlar örtasidagi farqni köring-a! Bugungi qizlar sportning bir neça turlari böyiça Özbekiston, hatto jahon çempionlari bölib, mamlakatimizning çekka tumani – Amudaryo dovruğini, donğini oşirişmoqda.
- Men Özbekistonda, Qoraqalpoğiston Respublikasining Amudaryo tumanida tuğilganman, – deya bir neça xorij telekanallariga intervyu bergan özbekning milliy kuraş böyiça birinçi çempion qizlari Feruza Haytimbetova hamda Zulhijja Xudoyorovalarning nomi bugun çegaralar hatlab, jahonga tanilgan.
Bugungi özbek ayoli – Amu ayollari har sohada jahonga yuz tutgan. Bu – har dilda iftixor öyğotadi. Bu – mustaqillik bergan uluğ imkonlar ortidan kelgan baxt. Bundayin yoruğ, yolqinli, nurli kunlar mangu, ayollar, aziz onajonlar omon bölsinlar! Zero, ularning baxtiyorligini, omonligini, davlatmandligini tilaş, uning tabarruk qöllaridan tutib, qadr-qimmatini joyiga qöyiş – ayolga şarqona ehtiromning, eʼzoz-u izzatning qonimizda barhayotligi ifodasi – ibratga munosib meros! Bu meros – mangudir, mangu daxlsizdir!
Robiya YÖLDOŞEVA.
(Foto - http://www.uza.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶