ЮРИДИК ФАКТЛАРНИ АНИҚЛАШ БЎЙИЧА ИШЛАР ФУҚАРОЛИК СУДЛАРИДА КЎРИЛАДИ

Юридик энциклопедияга кўра, юридик фактлар бу – қонунда назарда тутилган ва муайян ҳуқуқий муносабатлар юзага келиши учун асос бўлган ҳолатлардир.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 38-моддасига кўра, туғилиш, ўлим, никоҳ тузилганлиги, никоҳдан ажралиш каби фуқаролик ҳолати ҳужжатлари давлат томонидан қайд этилиш керак. Фуқаролик ҳолати ҳужжатларини қайд этиш фуқаролик ҳолати ҳужжатларини ёзиш органлари томонидан фуқаролик ҳолати ҳужжатларини қайд этиш дафтарига тегишли ёзувларни киритиш ҳамда шу ёзувлар асосида фуқароларга гувоҳномалар бериш йўли билан амалга оширилади.
Фарзандликка олиш, оталикни белгилаш, фамилия, исм ва ота исмини ўзгартириш, жинснинг ўзгартирилиши каби воқеа ва фактлар ушбу модданинг биринчи қисмида назарда тутилган фуқаролик ҳолати ҳужжатларида уларга тегишли ўзгартишлар киритиш йўли билан ифодаланади.

Ўз навбатида мазкур фуқаролик ҳолати ҳужжатларини қайд этиш муносабатлари қонунлар ва қонун ости ҳужжатлари билан тартибга солинади.  Шу билан бирга ЎзР Фуқаролик процеуссал кодексининг тегишли моддалари билан суд томонидан кўриб чиқиладиган юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишлар, бу хусусида судга ариза бериш тартиби, аризанинг ва ҳал қилув қарорининг мазмунига қўйиладиган талаблар белгилаб берилган. Юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни белгилаш ҳақидаги ишлар бўйича қонуний, асосли ва адолатли ҳал қилув қарорларини чиқариш фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишни таъминлайди.

Мазкур қонунда кўрсатилган юридик аҳамиятга эга бўлган фактлар рўйхати тугал ҳисобланмасдан, булардан ташқари, судлар – 1968 йил 1 октябргача туғилган болаларга нисбатан оталикни тан олганлик, оталик ва оталикни қайд қилиш, ихтирони жорий этиш, таклифни рационализатор сифатида тавсифлаш, бинога, автомобилга ва бошқа махсус рўйхатдан ўтказиладиган мулкка эгалик қилиш, суғурта гувоҳномасининг тегишлилиги, фуқарони ёки унинг ота-онасининг Иккинчи жаҳон уруши даврида Ўзбекистон Республикасига эвакуация қилинганлиги фактларини ҳам аниқлаши мумкин.

Суд юридик фактни аниқлаш ҳақидаги аризани, агар қонунга кўра бундай факт аризачи учун маълум юридик оқибатлар келтириб чиқарса, факт судга тааллуқли ҳуқуқ тўғрисидаги низони ҳал қилиш билан боғлиқ бўлмаса, аризачи юридик аҳамиятга эга бўлган фактни ҳужжат билан тасдиқлашнинг бошқа имкониятига эга бўлмаса, қонунчиликда уларни белгилашнинг ўзгача тартиби назарда тутилган бўлмаса, кўришга қабул қилади.

Ҳаётда шундай воқеалар бўладики, фуқароларимиз бепарволик, узоқни кўзламаслик, қолаверса, ҳуқуқий билимларининг етишмаслиги сабабли айрим зарур бўлган, келажакда ҳуқуқий оқибатлар келтириб чиқариши мумкин бўлган, инсон ҳаётидаги учрайдиган туғилиш, ўлим ва ҳоказо турдаги фуқаролик ҳолатларини қонунда белгиланган муддатларда ва тартибда қайд қилдирмай яшашда давом этади.

Масалан, судга фуқаро Т.Тешаев ариза билан мурожаат қилган. У ўз аризасида туғишган акаларидан бирини, 1980 йилда туғилган Т.нинг ўлганлик фактини аниқлаб беришни сўраган. Аниқланишича, аризачининг акаси Т. 1990 йилда касалланиб, уйида вафот этган. Лекин, ўша вақтда марҳумнинг қариндошларининг эътиборсизлиги туфайли ушбу ҳолат тегишли тартибда қайд этилмасдан қолган. Бугунги кунга келиб эса, аризачи Т.Тешаев марҳум отаси номидаги мерос уй-жойни ўз номига расмийлаштирмоқчи бўлганида, давлат нотариал идорасида ундан марҳум акаси Т.нинг ўлганлигини тасдиқловчи ҳуқуқий ҳужжат талаб қилинган. Чунки, марҳум Т.нинг туғилганлиги тегишли тартибда қайд қилинган, аммо ўлганлиги қайд қилинмаган.

Мана шундай ҳолатлар сарсончилик, ноқулайликларга сабаб бўлади. Юридик факт ҳисобланган ҳар бир ҳужжат ўз вақтида қайд қилинса, бундай ҳолатлар билан боғлиқ турли низоларнинг олди олинади.

Қ.Атамурадов, Фуқаролик ишлари бўйича туман суди раиси.