Қонун бўйича мерос олиш тартибидан хабардормисиз?

Агар васиятнома мавжуд бўлмаса ёки у бутун мероснинг тақдирини белгиламаса, шунингдек, Фуқаролик Кодексида белгиланган бошқа ҳолатларда мерос қонун бўйича олинади. Қонун бўйича меросхўрлар Фуқаролик Кодексининг 1135 – 1141-моддаларида назарда тутилган навбат тартибида чақириладилар.

Қонуний мерос олишда фарзандликка олинган шахс ва унинг авлодлари бир томондан, фарзандликка олувчи ва унинг қариндошлари эса иккинчи томондан туғишган қариндошларга тенглаштирилади. Фарзандликка олинганлар ва уларнинг авлодлари фарзандликка олинган шахснинг биологик ота-онаси, бова-бувиси, ака-укалари ва опа-сингиллари вафотидан кейин қонуний мерос олмайдилар. Шунингдек, фарзандликка олинган шахснинг ота-онаси ва қариндошлари ҳам у ва унинг авлодлари вафотидан сўнг мерос ололмайди.

Ҳар бир навбатдаги меросхўрлар фақат олдинги навбатдаги меросхўрлар бўлмаган, четлаштирилган, меросни қабул қилмаган ёки ундан воз кечган ҳоллардагина мерос олиш ҳуқуқига эга бўлади.

Биринчи навбатдаги меросхўрлар: Мерос қолдирувчининг фарзандлари (шу жумладан фарзандликка олинганлар), турмуш ўртоғи ва ота-онаси (фарзандликка олганлар) тенг улушларда биринчи навбатдаги меросхўрлар ҳисобланадилар. Мерос қолдирувчининг вафотидан кейин туғилган фарзандлари ҳам биринчи навбатга киради.

Иккинчи навбатдаги меросхўрлар: Туғишган ва ярим туғишган ака-укалар, опа-сингиллар, ҳамда мерос қолдирувчининг оналик ва оталик бобоси ҳамда бувиси тенг улушларда мерос олишади.

Учинчи навбатдаги меросхўрлар: Мерос қолдирувчининг туғишган амакилари, тоғалари, аммалари ва холалари учинчи навбатдаги меросхўрлар ҳисобланади.

Тўртинчи навбатдаги меросхўрлар: Мерос қолдирувчининг олтинчи даражагача бўлган (олтинчи даража ҳам шу жумлага киради) бошқа қариндошлари тўртинчи навбатда мерос олишади. Бунда яқинроқ қариндошлар узоқроқ қариндошларга нисбатан устунликка эга бўладилар. Ушбу навбатдагилар тенг улушларда мерос оладилар.

Бешинчи навбатдаги меросхўрлар: Мерос қолдирувчининг меҳнатга қобилиятсиз боқимандалари, агар улар бошқа моддаларга кўра мерос олмаса, бешинчи навбатда мерос олиш ҳуқуқига эга бўладилар.

Тақдим қилиш ҳуқуқи бўйича мерос: Агар қонуний меросхўр мерос очилишидан олдин вафот этса, унга тегишли бўлган улуш унинг авлодларига ўтади. Улуш бир хил даражадаги қариндошлар орасида тенг тақсимланади. Бу ҳол бола, невара, чевара, эвара учун қариндошлик даражасидан қатъи назар, амал қилади. Ён қариндошлик асосида эса туғишган ака-укалар номидан жиянлар, туғишган амакилар ёки холалар номидан эса уларнинг фарзандлари мерос олади.

Меросни қабул қилиш ҳуқуқининг ўтиши (трансмиссия): Агар меросга чақирилган шахс мерос очилгач, уни қабул қилмасдан вафот этса, унинг ўрнига бу ҳуқуқ унинг қонун бўйича (ёки васият бўйича) меросхўрларига ўтади. Бу ҳол мерос таркибига киритилмайди. Трансмиссия асосида мерос умумий тартибда қабул қилинади, бироқ мероснинг мажбурий улуши бу тартибда ўтмайди.

Мерос қолдирувчининг меҳнатга қобилиятсиз боқимлари: Агар улар мерос қолдирувчининг вафотидан олдин камида бир йил у билан бирга яшаган ва унинг қарамоғида бўлган бўлса, улар қонуний меросхўрлар ҳисобланадилар. Агар улар навбатдаги меросхўрлар рўйхатида бўлмаса ҳам, бу ҳуқуқ уларга берилади. Улар бошқа меросхўрлар билан бирга, кўпи билан мероснинг тўртдан бир қисмини олишлари мумкин.

Мажбурий улуш олиш ҳуқуқи: Мерос қолдирувчининг вояга етмаган ёки меҳнатга қобилиятсиз болалари (шу жумладан фарзандликка олинганлар), меҳнатга қобилиятсиз турмуш ўртоғи, ота-онаси (шу жумладан фарзандликка олганлар) қонун бўйича ворис бўлсалар, васият мазмунидан қатъи назар, уларга тегишли бўлган улушнинг камида ярми мажбурий улуш сифатида берилади. Мажбурий улушга уй-рўзғор буюмлари ва васият мажбуриятлари қиймати ҳам қўшилади. Васиятномада белгиланган чекловлар фақат мажбурий улушдан ортиқча қисмга нисбатан ҳақиқий ҳисобланади.

Турмуш ўртоғининг ҳуқуқлари: Меросга даъво қилувчи турмуш ўртоғи билан никоҳда бўлганлик ҳолати асосида белгиланади. У никоҳ мобайнида орттирилган умумий мулкнинг тегишли қисми устидан ҳам алоҳида мулк ҳуқуқига эга. Агар мероснинг бир қисми васият асосида ўтса, васият ижрочиси бутун меросни, шу жумладан қонуний мерос таркибини ҳам бошқаради.

Гўзал Норимбатова, Амударё туманида хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус.