Ноодатий ўсимликлар олами

Ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси Ер юзидаги ҳаётнинг икки асосий шакли бўлиб, улар бир-биридан фарқ қилса-да, ўзаро чамбарчас боғлиқ. Ўсимликлар ҳайвонлар учун озиқ-овқат ва бошпана вазифасини ўтаса, ҳайвонлар эса ўсимликларнинг тарқалишига ёрдам беради. Ҳар иккиси ҳам экотизим мувозанатини сақлашда муҳим роль ўйнайди. 

Барчамизга маълумки, ҳайвонлар ёки ўтхўр, ёки йиртқич турмуш тарзига эга. Хўш, бу ҳолат ўсимликлар дунёсида қандай кечади? Йиртқич ўсимликлар ҳам мавжудми? 

Непентес – йиртқич ўсимликлар туркумига мансуб бўлиб, фанда унинг 170га яқин тури мавжудлиги аниқланган. Ушбу ўсимликлар асосан тропик ва субтропик ҳудудларда, масалан, Жануби-Шарқий Осиё, Австралия ва Мадагаскарда учрайди. Непентес бошқа ўсимликлардан фарқли равишда ҳашаротлар, ўргимчаклар ва ҳатто майда умуртқали ҳайвонлар билан озиқланади. 

Непентеснинг энг диққатга сазовор жиҳати – унинг кўзачаларидир. Ушбу ўзига хос тузилма ўсимликнинг баргларидан ҳосил бўлиб, ўлжани жалб қилиш ва ушлаш учун хизмат қилади. Кўзачанинг ички қисми шилимшиқ суюқлик билан қопланган бўлиб, бу ўлжани ҳазм қилиш жараёнини осонлаштиради. 

Непентес турли шакл ва ўлчамларга эга. Айрим турлари жуда кичик бўлса, бошқалари бир неча литр суюқлик сиғдира оладиган даражада йирик бўлиши мумкин. 

Непентесдан ташқари, бошқа кўплаб йиртқич ўсимликлар ҳам мавжуд. Улардан бири Саррасения бўлиб, у Шимолий Америкада учрайди ва ҳашаротларни ушлаш учун най шаклидаги баргларидан фойдаланади. Дионея, яъни Венерина чангак, ўзига хос "қопқон" барглари ёрдамида ҳашаротларни ушлайди ва асосан Шимолий Каролина ҳудудида учрайди. Дросера эса ёпишқоқ суюқлик билан қопланган барглари орқали ҳашаротларни ўзига тортади ва деярли барча қитъаларда тарқалган. 

Йиртқич ўсимликларнинг сувда яшовчи турлари ҳам мавжуд бўлиб, улар асосан сувдаги майда организмлар билан озиқланади. Ултрикулария ўзининг махсус пуфакчалари ёрдамида сувдаги майда ҳайвонларни ушлайди ва ҳазм қилади. Алдрованда эса Дионеяга ўхшаш "қопқон" барглари орқали ўз ўлжасини ушлайди. 

Йиртқич ўсимликлар табиатда муҳим роль ўйнайди. Улар ҳашаротлар ва бошқа майда ҳайвонлар сонини тартибга солишга ёрдам беради. Шунингдек, бундай ўсимликлар кам учрайди ва кўпчилиги йўқолиб кетиш хавфи остида. 

Непентес ва унга ўхшаш йиртқич ўсимликлар – табиатнинг ажойиб мўъжизаларидан биридир. Уларнинг ноёб яшаш тарзи ва озиқланиш хусусиятлари олимлар учун қизиқарли тадқиқот объекти ҳисобланади.

Интернет маълумотлари асосида ҚДУ талабаси Зулфизар Олломберганова тайёрлади.