Amudaryo tarixiga bir nazar
Amudaryo tumanining yirik ovullaridan biri - Xitoy ovul fuqarolar yiğini tasarrufida Çangalboğ, Mulkdor, Kulol, Dangboşi, Sapoşboy, Banggi, Toryop, Möllaşol, Oqboşqalʼa singari qavmlardan iborat.
Xitoy ovuli nomining kelib çiqişi böyiça turli rivoyatlar mavjud. Baʼzi birovlar uni “Xitoy” emas balki “Ktay”, “Ke-te” sözlaridan kelib çiqqan deb isbotlamoqçi böladilar. Yana birovlar “Qitday”- ozgina kiçik yer maʼnosi ham bor deb yuradilar.
K.Nurjanov va Ğ.Xöjaniyazovlarning fikriça, bu qişloq Çingizxon bosqini davrida ölkada joylaşgan millati xitoy uruğidan bölgan navkarlarga suyunçi tarzida inʼom etilgan yerlar şarafiga “Xitoy” deb atalgan bölsa ajab emas.
Çingizxon Xorazmga urişi boşlangandan 4-yil avval Xitoyni öziga böysundirgan va minglab uyğur, xitoy askarlarini jangga jalb etgani tarixdan maʼlum. Yana boşqa manbalarda tilga olinişiç bu yerda turkiy qavmlar sanalmiş Xitoy uruğining vakillari yaşagan. Xasan Ato Abuşiyning “Turkiy qavmlar” kitobida yozişiça “Xitoylar söng zamonlarga qadar Sof va pok xulqli, ğadr, xiyonat va yolğonsiz, hunar va maorifga tirişqoq, oz ila qanoat etuvçi xalqlardir”.
Yana boşqa Pirmat Şermuhammedov öz kitobida bu qişloq Çingizxon bosqini davrida ölkada joylaşgan millati xitoy uruğidan bölgan navkarlarga suyunçi tarzda inom etilgan yerlar şarafiga Xitoy deb atalgan bölsa ajab emas.
Çingizxon Xorazmga yuriş boşlaşdan tört yil avval Xitoyni öziga böysundirgan va minglab uyğur, xitoy askarlarini jangga jalb qilgani tarixdan maʼlum.
Yana bir muhim jihati Xitoy qişloğining Buyuk ipak yölida joylaşganligidir. Akademik Yaxyo Ğulomovning “Xorazmning suğoriliş tarixi. Qadimgi zamonlardan hozirgaça” kitobida yozilişiça, Xorazmda uçta xalqaro yöl tutaşgan. “Birinçisi, Movorounnahrdan boşlangan asosiy karvon yöli. Ikkinçisi Xurosondan, uçinçisi, Jurjondan boşlangan karvon yölidir.
Birinçi yöl Buxoro-Varaxşa-Qizilqum orqali, Şöroxon, Kat-xos, Nuzkat-Vayxon, Nukboğ, Mazdakxon, Gurganç orqali ötgan, ikkinçi yöl Amul-Toxiriya, Darğon, Jibarbdon, Sadvar, Xazarasp, Xonqa, Gurlan, Porsu, Gurganç orqali ötgan. Gurlan bilan Porsu orasida qadimiy Xitoy qişloği joylaşgan Uçinçisi, Jurjondan Zmuxşir quduqlari böylab, Qizilravot orqali Gurgançga ötgan.
Bugungi kunda Xitoy ovuli Amudaryo tumanining obod va körkam göşalardan biridir. Bu yerda Oxunboboyev nomli jamoa xöjaligi, “Namuna” uruğçilikka ixtisoslaşgan xöjalik joylaşgan. Önlab fermer va pudratçilar xöjaliklar paxta don sabzovot, poliz va çorva mollari yrtiştirib kelmoqda.
Ovul 13 aholi punktidan iborat bölib, tuman markazi bilan oraliği 20 km masofani taşkil etadi.
Dörman fuqorolar yiğini. Örta Osiyoda xususan Özbekistonda “Dörman” nomi bilan aytiluvçi qavm, qişloq va joylar köp uçraydi. Jumladan Toşkent, Farğona, Buxoro, Samarqand, Xorazm viloyatlarida “dörman”, “Dörmança”, “Yuqori Dörman”, “Örta Dörman”, “ Quyi Dörman” deb ataladigan elat va qişloqlar mavjud.
Dörman möğulça tört degan maʼnoni anglatadi. Xiva xoni Abulğoziy özining “Şajarai Tarokima” kitobida dörman uruği haqida talaygina maʼlumotlarni berib ötadi.
Amudaryo tumanining janubi-ğarbiy qismida joylaşgan Dörman fuqarolar yiğini qaramoğida “Oqça”, “Qoramon”, “Böz solma”, “Bözçi” kabi aholi punktlari mavjud.
Qanğli. Bazi olimlar Qanğli uruği nomini aravada köçib yuruvçi kişilar avlodi degan maʼnoni bildiradi deb aytadi. Ovul avvaliga Qanğli-Qipçoq deb atalgan. 1992-yil mart oyida uşbu qişloqqa Qanğli nomi beriladi.
Qanğli qişloği va tumanning Qipçoq bölimi hududida istiqomat qiluvçi qanğlilar haqida söz yuritadigan bölsak, bu jarayon tadqiqotçi K.L.Zaxidina tomonidan ança jiddiy örganilgan. Tadqiqotçilarning ilmiy xulosasiga köra, bu yerda qanğlilarning qora qanğli, pişkakli qanğli, buqa qanğli, örmonli qanğli, irğaqli qanğli, bolğali qanğli singari uruğlar mavjud bölgan.
Şarqşunos olimlarning uzoq yillar olib borgan tadqiqotlariga köra bir paytlar qanğlilarning öziga xos maqollari, matallari, ertaklari va dostonlari bölgan. Ular orasida “Qipçoq va Uzro” işqiy qahramonlik dostoni alohida ahamiyatga ega. Dostonda mard, odamşavanda, töğri söz, haqiqat uçun özini ötga çöğga uradigan Qipçoq ismli yigit qora niyatli kişilarning xiylasi tufayli duşman qöliga asir bölib tuşadi. Bundan xabar topgan sevgilisi Uzro öz yaqinlari bilan ğanimlar ustidan bostirib boradi va Qipçoqni tutqundan xalos etadi.
Qanğ sözining kelib çiqişiga keladigan bölsak. Bu haqida köplab ilmiy adabiyotlarda yoritilgan, lekin şunga qaramasdan Qanğ sözining etimologiyasi xususida olimlar orasida haliga qadar aniq fikrga kelinmagan.
Tarixçi Raşididdin “Qanğli” sözining kelib çiqişin afsonaviy şaxs Öğuzxon nomi bilan boğlaydi. Rivoyatlarda aytilişiça, Öğuzxon öz uruğ aymoqlari bilan uruşib yurgan kezlarda qölga kiritgan boyliklarini taşiş uçun maxsus arava yasatgan. Arava turkey tilda “Qanğli” deyilgan. Şuning uçun ham ular aravani qanğli nomi bilan ataganlar. Qanğlilarning barçasi ularning avlodi sanalgan.
Abulğozixon “Qanğli” sözining paydo bölişini Öğuzxon qöşini nomi bilan boğlab, quydagilarni yozadi: “Öğuzxon tatar xoni bilan urişib, ular ustidan ğalaba qozongaç, katta öljani qölga kiritadi. Talon-taroj bilan ortirgan boyliklar ot, tuyalarga yuklangan bölsa hamki, yana juda köp qismi ortib qoladi. Bu ortib qolgan mollarni nima qilişini bilmay turgan bir vaqtda Öğuzxon qöşinlarining içida aql-idrokli bir kişi bölib, u arava ixtiro qiladi. Uning yasagan aravasiga qarab boşqalar ham arava yasab, uruşda tuşgan öljalarni joylab, uylariga qaytadilar. Aravani Qanqa deb nomlaganlar. Aravani Qanqa deb ataşining belgisi, u harakat qilayotganda “qanq-qanq” deb tovuş çiqargan. Aravani dastaval yasagan, ixtiro qilgan kişini qanğli deb ataganlar. Qanğli elining barçasi şu kişining avlodi sanalgan”
Muallifi nomaʼlum bölgan “Hudud ul olam” kitobida yozilişiça “Qadim Xorazm poytaxti Kat va uning atroflarida qad tiklagan Xitoy, Manğit, Qipçoq qalʼalari hamda qişloqlarida mard va oliyjanob kişilar yaşaganlar, ular özlarining or va nomuslari uçun qattiq kuraşgan. Mehmondöstlik va samimiylikda ularning oldiga tuşadigani bölmagan.”
Qişloq tarkibida Qonjigali, Jumaboy soga, Pişkakli, Vaxm yop, Motor yop, Qum yop, Qorağay, Böz singari aholi punktlari mavjud.
Qonjigali tuman markazidan 19 km uzoqlikda joylaşgan. U şimoldan Amudaryo, şarqdan Qipçoq şirkat xöjaligi, janubdan Vaxum yop, ğarbdan Motoryop bilan çegaradoş.
Tilşunos va tarixçi olimlar örtasida Kuyikköpir atamasi haqida baxs va munozaralar hamon davom etib kelmoqda. Baʼzilar uni Quyi (quduq) köprik, Kiyik köprik, Kuyganköprik, Kuyuk köprik deya izohlaydilar. Aslida bularning heç biri haqiqatga yaqin emas. XII-XVI asrlardagi möğillar hukmronligi davrida Örta Osiyoga, şu jumladan Orolböyi, Xorazmga köplab möğil, uyğur, xitoy, talas, uyçin, jaloir qavmiga mansub navkar yigitlar kelişgan va şu yerlik qizlarga uylanib, şu zaminni vatan tutadilar. Markaziy Osiyoning, şu jumladan Xorazm viloyatining Xonqa, Yangibozor, Gurlan tumanlarida kuyuklar qavmi, Abdulla kuyik, Otaş kuyik laqabli fuqarolar avlodi hozir ham barhayot. Şundan kelib çiqib, dadil aytiş mumkunki, tumanning “Navröz” va “Özbekiston” jamoa xöjaliklari joylaşgan “Qizil çoli”, “Alamçi”, “Eşonovul”, “Jamolxöja”, “Qişloq”, “Qitayovul” qavm va elatlari turkey qavmlardan biri- kuyiklar nomi bilan ataladi. Xulosa qilib şuni aytiş mumkunki “ Kuyik köpir”- uruğ nomidan olingan qavm-qişloqning hozirgi atalişidir.
Kuyikköpir tumanning Urganç-Manğit-Nukus avtomagistrali böyida joylaşgan bölib, vohaning obod qişloqlaridan biridir.
Şahnoza Qurbonboyeva, 77-sonli maktab öqituvçisi

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶