MAJBURIYaTLAR BAJARILIŞIDA JARIMA VA PENYaNING ROLI VA ÖZIGA XOS XUSUSIYaTLARI
Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uçun javobgarlik şartnomaviy hamda şartnomadan taşqari majburiyatlarni buzganlik uçun vujudga keladi.
Buning uçun majburiyatlarni bajarmaganlik va lozim darajada bajarmaganlikni bir-biridan farqlab olişimiz lozim. Bajarmaganlik şartnoma şartlarini (masalan, butunlay tölovni amalga oşirmaslik yoki yetkazib berilgan tovar uçun tölovdan boş tortiş yoxud işlarni bajarişni rad etiş va h.k.) töliq bajarmaslikni anglatadi. Lozim darajada bajarmaslik esa majburiyatlarni şartnoma şartlari va qonunçilik talablariga, bunday şartlar va talablar bölmaganida esa – iş muomalasi odatlariga yoki odatda qöyiladigan boşqa talablarga nomuvofiq bajarişni bildiradi. Olingan majburiyatlarning bajarilişini taʼminlaşning keng tarqalgan usullaridan biri neustoyka hisoblanadi.
Özbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 260-moddasining birinçi qismiga binoan qonun hujjatlari yoki şartnoma bilan belgilangan, qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditorga tölaşi şart bölgan pul summasi neustoyka hisoblanadi.
Qonuniy neustoyka Özbekiston Respublikasining “Xöjalik yurituvçi subʼektlar faoliyatining şartnomaviy huquqiy bazasi töğrisida”gi Qonunining 25-32-moddalarida belgilanib qöyilgan.
Fuqarolik kodeksining 261-moddasi birinçi qismiga asosan neustoyka ikki şaklga, yaʼni jarima va penyaga ajratilgan. Qarzdor majburiyatlarni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan hollarda tölaydigan va qoida tariqasida, qatʼiy pul summasida hisoblanadigan neustoyka jarima hisoblanadi.
Qarzdor majburiyatlarning bajarilişini keçiktirib yuborganida tölaydigan va ötkazib yuborilgan muddatning har bir kuni uçun majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan foiz bilan hisoblanadigan neustoyka penya hisoblanadi.
Özbekiston Respublikasi Oliy xöjalik sudi Plenumining 2007-yil
15-iyundagi “Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uçun mulkiy javobgarlik töğrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qöllaşning ayrim masalalari haqida”gi 163-sonli qarorining 16-bandida tuşuntiriş berilişiça, penya va jarimalarning hisoblanişi majburiyatni bajariş muddati tugagan kunning ertasidan boşlanadi. Şuning uçun tomonlarning kelişuvida majburiyatlarni bajarişning boşlanğiç va oxirgi muddatlari aniq körsatilgan bölişi kerak. Aks holda esa, kreditor tomonidan majburiyatlarni bajariş talab qilingan (masalan, talabnoma yoki ogohlantiriş xati yuborilgan) kundan boşlab 7 kunlik muddat ötgaç jarima va penyaning miqdorini hisoblaş boşlanadi.
Sud amaliyotidan misol keltiradigan bölsak (şaxslar nomlari özgartirilgan), daʼvogar “G’ANISHER-GOLD” xususiy savdo va işlab çiqariş firmasi javobgar “ZOXID QURILISH” masʼuliyati çeklangan jamiyatidan 90 mln. söm asosiy qarz, 9 mln. jarima va 45 mln. söm penya, jami 144 mln. söm undiriş töğrisidagi daʼvo arizasi bilan Beruniy tumanlararo iqtisodiy sudiga murojaat qilgan.
Daʼvogar vakili sud majlisida daʼvo arizasida körsatilgan talablarni qöllab-quvvatlab, javobgardan 90 mln. söm asosiy qarz va 45 mln. söm penya undirişni, şuningdek, yuqoridagi Plenum qarorida berilgan tuşuntirişlardan kelib çiqib, 9 mln. söm jarimani undirmaslikni söragan.
Natijada, iqtisodiy sudning hal qiluv qaroriga asosan daʼvo arizasi qisman qanoatlantirilib, javobgar “ZOXID QURILISH” MÇJdan daʼvogar “G’ANISHER-GOLD” XSIÇF foydasiga 90 mln. söm asosiy qarz, 31 mln. 500 ming söm penya, jami 121 mln. 500 ming söm hamda iş uçun tölangan 2 mln. 700 ming söm davlat boji va 17 840 söm poçta xarajati undirilgan.
Daʼvo talabidagi 9 mln. söm jarima undiriş qismi böyiça esa, oldindan tölab çiqilgan davlat bojining 180 ming sömi javobgardan daʼvogar foydasiga undirilmasdan, daʼvogarning zimmasida qoldirilgan.
Demak, sudga asossiz kiritilgan jarima yoki penyaning miqdoriga mutanosib ravişda daʼvogardan ham davlat boji undiriladi yoki oldindan tölab çiqilgan bölsa, daʼvogar zimmasida qoldiriladi.
Q.Xojamurodov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.
B.Bekmurodov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶