Tilni saqlaş odobi
Bismillahir rohmanir rohiym!
Har qanday odamning tafakkur doirasini, odobi va axloqini, uning maʼnaviy borliğini suhbatidan, tilidan anglab olsa böladi.
Alloh tomonidan til va aql degan bebaho neʼmat inson jismida yaratilibdiki, uşbu vosita bilan insonlar özaro muloqot, musohaba va boşqa insoniy munosabatlarini amalga oşiradilar.
Baʼzan suhbatlar asnosida noörin iboralarni bilib-bilmay işlatiş oqibatida özaro kelişmovçiliklar yuzaga kelib, kimningdir nojoiz bir oğiz sözidan boşimizga oğir fitna-fujurlar yoğilişi ham mumkin. Xalqimiz orasida “Oşning taʼmi tuz bilan, odamning taʼmi söz bilan”, degan maqol bejiz aytilmagan.
Aqlli inson qanday joyda bölmasin, tiliga erk bermasdan, köproq eşitib va oz gapirib, sabr-u toqat bilan ötirişi maqbul odoblardan hisoblanişini uluğlarimiz ilgaridan bizlarga örgatganlar. Masalan, Nabiy (s.a.v): “Yaxşilikni aytib, foyda körgan yoki sukut saqlab, salomat bölgan kişiga Allohning rahmati bölsin”, deganlar. Ali ibn Abu Tolib (r.a) aytadilar: “Til nodonlik va adaştiruvçi, aql esa töğrilovçi meʼyoriy ölçovdir”.
Albatta, jamoatda sukut saqlaş, bu yuksak darajadagi odoblilik körinişi bölib, mabodo, olim yoki nodon va johil odam bölsang-da, ötirişlar jarayonida sukut saqlay olganing boisidan ham ahli jamoat seni: “bu juda dono kişi ekan”, deb yuksak eʼtiborga loyiq körişi mumkin.
Kişi kundalik hayotining asosiy qismini mehnat qiliş, tahsil oliş va boşqa jamoat işlari bilan ötkazadi. Uşbu jarayonlarda yaxşi döstlar va şirin söz, fahm-u farosatli hamsoyalar, kasbdoşlar, qolaversa, umr yöldoşining, farzandlarining özaro muomaladagi mehr-u oqibati, izzat va hurmati insonning huzur-halovatda, armonsiz yaşaşiga, qolaversa, köp umr körişiga ham sababçi bölişi uluğlarimiz tomonidan sinab körilgan hayotiy mujdalardan hisoblanadi. Baʼzi insonlarning manmanligi, qöpol muomalasi, özini bilimdon sanab, baland kelişi va köpçilikni mensimasdan gapirişlari insonlarning asabiga salbiy taʼsir körsatib, kayfiyatining buzilişiga olib kelişi mumkin.
Şu yerda kundalik hayotimda, jamoat orasida uçratgan baʼzi bir zamondoşlarimizning özaro munosabatlaridagi xatti-harakatlaridan bir misol keltirib ötişni maʼqul kördim: öz umrining aksariyat qismini maʼnaviy va maʼrifiy sohalarda, masʼul lavozimlarda işlab ötkazgan, yoşi mendan uç-tört yoş katta bir tanişimni elning maʼrakasida uçratib qolib, barça qatori u bilan ham qöl berib salomlaşib söraşdik. U kişi menga qandaydir istehzoli bir qaraşda: “Qodirbergan, katta yigit böldingmi?”, – deb söraşdi. Men öz navbatida unga: “şukur, alhamdulillah”, – deb javob qaytardim. Ammo bu odamning yoşim 70 dan ötgan bir pallada men bilan bunday sensirab söraşişining tub sababini özimça aniqlay olmasdan, öşa voqea esimga tuşsa, biroz asabim buziladi. Sababi, mening u inson bilan yaqin oşnaçiligim bölmagan, umrim bino bölib, biron marta u bilan hazil-mutoyiba qilganligimni eslay olmayman. Bunday misollarning bir-neçalarini keltiraverişimiz mumkin, ammo zarurati ham yöq. Maşhur rus yozuvçisi F.M.Dostoyevskiy: “Agar sen maqsadga qarab ketayotgan bölsang va yölda senga akillayotgan har bir itga toş otiş uçun töxtab yursang, unda sen heç qaçon közlagan maqsadingga yeta olmaysan”, – deganlar.
Odamlar bilan suhbatlaşiş jarayonlarida biz özimizning hissiyotimizni, aql-idrokimizni öz vaqtida qattiq jilovlab, takomillaştirib borişimiz zarur. Aksinça, oramizda bizga zamondoş bölib kelayotgan baʼzi bir nodon, noşud kimsalarning salbiy taʼsiridan özimizni jilovlay olmaganligimiz sababli maʼnaviy yölimizdan adaşib, pok insoniy qiyofamizdan ozişimiz ham mumkin. Şu boisdan ham har kim öziga mos va xos bölgan maslakdoş, suhbatdoş, döst-u birodarlar tanlaşi, izlaşi tabiiy holdir.
Uç yuz “Köhi qof” ni kelida tuymoq,
Dil qonidin bermoq falakka böyoq.
Yoinki, uç yuz yil zindonda yotmoq,
Nodon suhbatidan köra yaxşiroq.
Hatto, hazrat Pahlavon Mahmuddek uluğ valiullulloh zotlar ham nodonlar va nomardlarning dastidan, ular suhbatidan ozurda qolib yuqoridagi baytlarini bitgan bölsalar ne ajab.
Qadimiy odobnoma dasturlarida sözlaşning törtta şarti borligi tilga olinadi:
- sözlaşga aynan undaydigan sabab bölişi, bu sabab sözlovçiga biron bir foyda keltirişi yoki biron bir zararni qaytarişi şart;
- sözni öz örnida va qulay fursatda gapirişi;
- sözning ehtiyoj miqdorini bilişi va kifoyalanişi;
- aytiladigan sözni oldin tinglay bilişi va uşbu törtala şartlarga suhbat asnosida qattiq rioya qilgan bölişi şart.
Har bir gapiruvçi kişi manfaatli bölgan sözlardan taşqari, qolgan barçasida tilini tiymoği lozim. Gapiriş va gapirmaslik “manfaatda barobar” bölib qolsagina gapiriş sunnat hisoblanadi. Çunki suhbat asnosida baʼzan “muboh” sözlar “harom”ga yoki “makruh”ga olib borişi ham uçrab turadi. Bundan saqlaniş uçun tilimizga erk bermasdan yetuk va ilmli kişilarni tinglab ötirganimiz odobdan hisoblanadi.
“Qobusnoma”da Kaykovus öğliga nasihat qilib: “xalq oldida gapiradigan sözing gözal bölsin, bu sözingni xalq istab qabul qilsin. Xaloyiq sözlaringdan sening baland darajalarga yetişganingni bilib olsin, çunki kişining martabasini uning sözidan ham biladilar”, deydilar. Yana şuningdek: “har bir sözga quloq sol, qaysarlik va tezbozlik qilma. Öylamasdan sözlama. Har bir sözingni öylab gapirsang, keyin puşaymon bölmaysan. Boşqalarning sözini eşitişni kanda qilma. Mayli, u söz senga foydali bölsin yoki befoyda, ammo sen uçun söz eşiklari yopilib qolmasin va sözning foydasi tamom bölmasin. Har qanday joyda “sovuq” söz sözlamagin... Köp bil-u, oz sözlagin. Aqlli kişi köp sözlamaydi. Jim ötiriş ham salomatlikka koni foydadir”, deyiladi.
Inson qayerda bölmasin, mansabi, mavqei, şaxsiy boyligi yoinki katta yoki kiçik yoşdaligi, şaxsiy kuç-quvvatidan qatʼiy nazar, umummilliy mentalitetimizdan kelib çiqqan holda, xalqimizning milliy merosi bölgan odob dasturlarimizga astoydil rioya qilişi şart.
Qodirbergan hoji Jumamuratov,
Özbekiston Respublikasi xalq taʼlimi aʼloçisi,
Qoraqalpoğiston Respublikasi xalq öqituvçisi,
mehnat faxriysi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶