20.11.2026
Til Öz Qq Yozuv Кирилл Lotin
Reklama banneri
Harf ölçami Rang Rasmlar
20.11.2026, 19:12
Jamiyat 👁 1,271

Tilni saqlaş odobi

Tilni saqlaş odobi

Bismillahir rohmanir rohiym!

Har qanday odamning tafakkur doirasini, odobi va axloqini, uning maʼnaviy borliğini suhbatidan, tilidan anglab olsa böladi.

Alloh tomonidan til va aql degan bebaho neʼmat inson jismida yaratilibdiki, uşbu vosita bilan insonlar özaro muloqot, musohaba va boşqa insoniy munosabatlarini amalga oşiradilar.

Baʼzan suhbatlar asnosida noörin iboralarni bilib-bilmay işlatiş oqibatida özaro kelişmovçiliklar yuzaga kelib, kimningdir nojoiz bir oğiz sözidan boşimizga oğir fitna-fujurlar yoğilişi ham mumkin. Xalqimiz orasida “Oşning taʼmi tuz bilan, odamning taʼmi söz bilan”, degan maqol bejiz aytilmagan.

Aqlli inson qanday joyda bölmasin, tiliga erk bermasdan, köproq eşitib va oz gapirib, sabr-u toqat bilan ötirişi maqbul odoblardan hisoblanişini uluğlarimiz ilgaridan bizlarga örgatganlar. Masalan, Nabiy (s.a.v): “Yaxşilikni aytib, foyda körgan yoki sukut saqlab, salomat bölgan kişiga Allohning rahmati bölsin”, deganlar. Ali ibn Abu Tolib (r.a) aytadilar: “Til nodonlik va adaştiruvçi, aql esa töğrilovçi meʼyoriy ölçovdir”.

Albatta, jamoatda sukut saqlaş, bu yuksak darajadagi odoblilik körinişi bölib, mabodo, olim yoki nodon va johil odam bölsang-da, ötirişlar jarayonida sukut saqlay olganing boisidan ham ahli jamoat seni: “bu juda dono kişi ekan”, deb yuksak eʼtiborga loyiq körişi mumkin.

Kişi kundalik hayotining asosiy qismini mehnat qiliş, tahsil oliş va boşqa jamoat işlari bilan ötkazadi. Uşbu jarayonlarda yaxşi döstlar va şirin söz, fahm-u farosatli hamsoyalar, kasbdoşlar, qolaversa, umr yöldoşining, farzandlarining özaro muomaladagi mehr-u oqibati, izzat va hurmati insonning huzur-halovatda, armonsiz yaşaşiga, qolaversa, köp umr körişiga ham sababçi bölişi uluğlarimiz tomonidan sinab körilgan hayotiy mujdalardan hisoblanadi. Baʼzi insonlarning manmanligi, qöpol muomalasi, özini bilimdon sanab, baland kelişi va köpçilikni mensimasdan gapirişlari insonlarning asabiga salbiy taʼsir körsatib, kayfiyatining buzilişiga olib kelişi mumkin.

Şu yerda kundalik hayotimda, jamoat orasida uçratgan baʼzi bir zamondoşlarimizning özaro munosabatlaridagi xatti-harakatlaridan bir misol keltirib ötişni maʼqul kördim: öz umrining aksariyat qismini maʼnaviy va maʼrifiy sohalarda, masʼul lavozimlarda işlab ötkazgan, yoşi mendan uç-tört yoş katta bir tanişimni elning maʼrakasida uçratib qolib, barça qatori u bilan ham qöl berib salomlaşib söraşdik. U kişi menga qandaydir istehzoli bir qaraşda: “Qodirbergan, katta yigit böldingmi?”, – deb söraşdi. Men öz navbatida unga: “şukur, alhamdulillah”, – deb javob qaytardim. Ammo bu odamning yoşim 70 dan ötgan bir pallada men bilan bunday sensirab söraşişining tub sababini özimça aniqlay olmasdan, öşa voqea esimga tuşsa, biroz asabim buziladi. Sababi, mening u inson bilan yaqin oşnaçiligim bölmagan, umrim bino bölib, biron marta u bilan hazil-mutoyiba qilganligimni eslay olmayman. Bunday misollarning bir-neçalarini keltiraverişimiz mumkin, ammo zarurati ham yöq. Maşhur rus yozuvçisi F.M.Dostoyevskiy: “Agar sen maqsadga qarab ketayotgan bölsang va yölda senga akillayotgan har bir itga toş otiş uçun töxtab yursang, unda sen heç qaçon közlagan maqsadingga yeta olmaysan”, – deganlar.

Odamlar bilan suhbatlaşiş jarayonlarida biz özimizning hissiyotimizni, aql-idrokimizni öz vaqtida qattiq jilovlab, takomillaştirib borişimiz zarur. Aksinça, oramizda bizga zamondoş bölib kelayotgan baʼzi bir nodon, noşud kimsalarning salbiy taʼsiridan özimizni jilovlay olmaganligimiz sababli maʼnaviy yölimizdan adaşib, pok insoniy qiyofamizdan ozişimiz ham mumkin. Şu boisdan ham har kim öziga mos va xos bölgan maslakdoş, suhbatdoş, döst-u birodarlar tanlaşi, izlaşi tabiiy holdir.

Uç yuz “Köhi qof” ni kelida tuymoq,

Dil qonidin bermoq falakka böyoq.

Yoinki, uç yuz yil zindonda yotmoq,

Nodon suhbatidan köra yaxşiroq.

Hatto, hazrat Pahlavon Mahmuddek uluğ valiullulloh zotlar ham nodonlar va nomardlarning dastidan, ular suhbatidan ozurda qolib yuqoridagi baytlarini bitgan bölsalar ne ajab.

Qadimiy odobnoma dasturlarida sözlaşning törtta şarti borligi tilga olinadi:

- sözlaşga aynan undaydigan sabab bölişi, bu sabab sözlovçiga biron bir foyda keltirişi yoki biron bir zararni qaytarişi şart;

- sözni öz örnida va qulay fursatda gapirişi;

- sözning ehtiyoj miqdorini bilişi va kifoyalanişi;

- aytiladigan sözni oldin tinglay bilişi va uşbu törtala şartlarga suhbat asnosida qattiq rioya qilgan bölişi şart.

Har bir gapiruvçi kişi manfaatli bölgan sözlardan taşqari, qolgan barçasida tilini tiymoği lozim. Gapiriş va gapirmaslik “manfaatda barobar” bölib qolsagina gapiriş sunnat hisoblanadi. Çunki suhbat asnosida baʼzan “muboh” sözlar “harom”ga yoki “makruh”ga olib borişi ham uçrab turadi. Bundan saqlaniş uçun tilimizga erk bermasdan yetuk va ilmli kişilarni tinglab ötirganimiz odobdan hisoblanadi.

“Qobusnoma”da Kaykovus öğliga nasihat qilib: “xalq oldida gapiradigan sözing gözal bölsin, bu sözingni xalq istab qabul qilsin. Xaloyiq sözlaringdan sening baland darajalarga yetişganingni bilib olsin, çunki kişining martabasini uning sözidan ham biladilar”, deydilar. Yana şuningdek: “har bir sözga quloq sol, qaysarlik va tezbozlik qilma. Öylamasdan sözlama. Har bir sözingni öylab gapirsang, keyin puşaymon bölmaysan. Boşqalarning sözini eşitişni kanda qilma. Mayli, u söz senga foydali bölsin yoki befoyda, ammo sen uçun söz eşiklari yopilib qolmasin va sözning foydasi tamom bölmasin. Har qanday joyda “sovuq” söz sözlamagin... Köp bil-u, oz sözlagin. Aqlli kişi köp sözlamaydi. Jim ötiriş ham salomatlikka koni foydadir”, deyiladi.

Inson qayerda bölmasin, mansabi, mavqei, şaxsiy boyligi yoinki katta yoki kiçik yoşdaligi, şaxsiy kuç-quvvatidan qatʼiy nazar, umummilliy mentalitetimizdan kelib çiqqan holda, xalqimizning milliy merosi bölgan odob dasturlarimizga astoydil rioya qilişi şart.

Qodirbergan hoji Jumamuratov,

Özbekiston Respublikasi xalq taʼlimi aʼloçisi,

Qoraqalpoğiston Respublikasi xalq öqituvçisi,

mehnat faxriysi.

🎬 Videogalereya Barçasi →
BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI ▶ BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI 16.11.2026 «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi ▶ «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi 16.11.2026 Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi ▶ Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi 13.11.2026 Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi ▶ Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi 13.11.2026 Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi 12.11.2026 Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi ▶ Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi 12.11.2026 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi ▶ 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi 12.11.2026 Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi ▶ Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi 12.11.2026 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi 11.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda ▶ Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda 10.11.2026 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi ▶ 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi 10.11.2026 Aholi salomatligi — oliy qadriyat ▶ Aholi salomatligi — oliy qadriyat 09.11.2026 Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi ▶ Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi 09.11.2026 Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi ▶ Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi 09.11.2026 Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir ▶ Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir 06.11.2026 AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA ▶ AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA 06.11.2026 Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi ▶ Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi 05.11.2026 Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi ▶ Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi 05.11.2026 Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi ▶ Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi 05.11.2026 Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi ▶ Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi 04.11.2026 Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi ▶ Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi ▶ Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi ▶ Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi 03.11.2026 Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi ▶ Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi 02.11.2026 HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI ▶ HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI 02.11.2026 Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi ▶ Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi 31.10.2026 Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda ▶ Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda 31.10.2026 Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi ▶ Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi 31.10.2026 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi ▶ 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi 30.10.2026 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi ▶ 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi 26.10.2026