Orolni qutqariş mumkin…mi?
Köp yillardan buyon qişloq xöjaligi sohasida rahbar lavozimlarda faoliyat yuritib kelgan davlat arbobi, qişloq xöjaligi fanlari doktori, Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti professori Maqsud Ibragimovni xalqimiz Orol fojiasi oqibatlarini bartaraf etiş bilan şuğullanib kelayotgan olim sifatida yaxşi taniydi.
Yetmiş yoşni qarşilagan el oqsoqoli – tinib-tinçimas odam. U juda band inson bölişiga qaramasdan, Qoraqalpoğiston axborot agentligi şarhlovçisi bilan ilmiy yangiliklarini bölişişga rozi böldi.
– Maqsud Yuldaşeviç, Orol fojiasi natijasida birinçi navbatda xalqimiz, söngra butun dunyo jabrlanayotgani bot-bot takrorlanib kelinmoqda. Uning oqibatlarini yengillaştiriş maqsadida bir qança çora-tadbirlar olib borildi. Xöş, ahvol özgardimi?
– Birinçidan, Orol dengizining suvi tortilib, qurigan qismida yangi tuproq qatlamining paydo böliş jarayoni ketmoqda. Tabiiy tarzda öt-ölanlar ösib çiqmoqda. Demak, qurib qolgan maydonlar zaharli çang-tözonlardan tozalanib, bu yerdagi tuproq hosildorligi ortmoqda. Ikkinçidan, hozirgi paytda suvsizlanib qolgan maydonlarda yuz minglab gektar yerlarga örmon xöjaliklari tomonidan ösimliklar (saksovul, qandim va hokazo) ekilib, örmonlar barpo etilmoqda. Orol dengizining 5,5 million gektar maydonidagi qurib qolgan yerlarning kamida 3,5 million gektar yerida tabiatning kuçi bilan öt-ölanlar ösib ketsa, bu yerlarda ulkan yaylov maydonlari paydo bölişi mumkin.
Hozirgi paytda ekologik vaziyatlar sababli Qizilqum va Ustyurt yaylovlarining tabiiy hosildorligi kamayib bormoqda. Şu sababli dengizning suvsiz maydonlarini çorvaçilik uçun yaylov sifatida foydalaniş kelajakda dolzarb muammoga yeçim böla olar edi. Bu çoralar uzluksiz amalga oşirilsa, hududdagi ekologik ahvol ham yaxşilanişi kutilmoqda.
– Öt-ölan ösmaydigan yerlarda çang-tözon hali ham kötarilişda davom etmoqdami?
– Buning ham çorasi topildi. Yaqinda Qoraqalpoq davlat universitetining Ekologiya va tuproqşunoslik kafedrasi doktoranti Maxmud Allamuratov ilmiy yangilik – dengizning ösimlik ösmaydigan qumli yerlarida qumlarning köçişini töxtatiş uçun sepiladigan (purkaladigan) kimyoviy birikmani ixtiro qildi. «Amu 1», «Amu 2» nomi berilgan uşbu birikmalar qumning yuzasini 8 millimetr qalinlikda qotirib taşlaydi. Har yomğir yoğişi birikmaning mustahkamlanişiga zamin yaratadi.
– Orol dengiziga suv olib kelişning imkoni bor ekan. Siz yaqinda ötkazilgan ilmiy-amaliy konferentsiyada şu masalani kötargan edingiz. Demak, dengizni töldiriş mumkin, şundaymi?
– Jizzaxda katta köllar tizimi bor. 1969-yili Sirdaryo suvining tölib, 21 kub kilometr suvning qirğoqlaridan çiqib ketişi natijasida paydo bölgan uşbu Aydar-Arnasay köllar tizimi hozir Qizilqumni botqoqlikka aylantirmoqda. Çunki, 1993-yildan buyon bir neça bor Sirdaryoning ortiqça suvi şu köllarga quyilib, köllar tizimining maydoni yildan-yilga kattalaşib bormoqda. Uning suvini bekorga çölga oqizib yuborilgandan köra, Orol dengiziga quyişning çorasi körilsa, maqsadga muvofiq bölardi. Bundan, albatta, dengiz tölib qolmaydi, lekin uning minerallaşuv (tuz kölamining ortişi) darajasining pasayişiga xizmat qiladi.

– Sirdaryoning suvi Qozoğiston tomondagi dambadan töliq ötmaydi. Dambadan suvning hammasi ötib ketişi hisobga olinmagan. 1969-yili bu köllarning umumiy maydoni 2 ming 175 kvadrat kilometrni taşkil qilgan bölsa, hozir 4 ming kvadrat kilometrdan ortib ketdi. Sönggi maʼlumotlarga qaraganda, 200 ming gektar yaylovlar suv ostida qolgan, suv quduqlari, baliqçilarning yaşaş joylari yuvilib ketgan, Qizilqum çölini botqoqlik egallab bormoqda. Hozir bu köllardagi suv yuzaga kelgan vaqtdagidan 3 barobar köpayib ketdi. Bundan taşqari yer osti suvlarining, kollektor-drenaj suvlarining ham şu yerga töplanişi köllar tizimining tuzlaniş darajasini yanada orttirmoqda.
– Aydar-Arnasay köllar tizimi Orol dengizi tomon yönaltirildi ham deylik. Keyin şu yerda baliqçilik bilan kun keçirayotgan xalqning ahvoli qanday böladi, şuningdek, köllardagi baliqlar, tirik jonzotlarga nima böladi? Bu jarayon şu hududdagi iqlimning özgarib ketişi
ga olib kelmaydimi?
– Ilgari ham aytganimdek, köllarning maydoni ortgani sari köplab yaylovlar, qamişzorlar va örmonlarni suv bosib bormoqda. “Özgidromet”ning, Özbekiston Respublikasi Qişloq va suv xöjaligi vazirligi baliqçilik Markazining ötkazgan tadqiqotlari şuni körsatdiki, suv ostiga çökkan qamişlar bilan daraxtlar köllarning tubida çirib, serovodorod qatlamini paydo qilmoqda. Bu qatlam köllardagi barça jonzotlarning yöq bölib ketişiga sabab böladi. Maʼlumotlarga qaraganda, 3 metr çuqurlikda zaharli ammoniy azoti borligi, ayrim joylarida umuman kislorodning yöqligi aniqlangan.
Nima bölganda ham, suv cathining bundan ham kötarilişi (hozir maksimal körsatkiçga yetgan – dengiz sathidan 275,5 metr baland) Markaziy Osiyoning qoq markazida ekologik falokatning yuz berişiga olib keladi. Çunki köllardagi tuzlarning kötarilişi va Tyan-Şan muzliklariga tuşişi natijasida ular jadal tarzda erişni boşlaydi. Şu köllarga yaqin masofada joylaşgan zaharli kimyoviy moddalar saqlanib kelayotgan joylar, qum barxanlari suv tagida qolişi ehtimoldan holi emas. Suvning kötarilib-qaytişi elektr uzatiş liniyalarining köpçiligini suv ostida qoldirmoqda. Şuning uçun köpçilik ferma va aholi yaşaş punktlari elektrsiz qolmoqda.
Aydar-Arnasay köllari akvatoriyasining köpçilik bölagi baliq ovlaş uçun foydalanilmaydi. Davlat bionazorat tomonidan tayyorlangan hisobotda köllarni ijaraga olgan Jizzax viloyatining fermerlari tomonidan köllar tizimining faqatgina 41,1 foizi foydalanilayotgani aytilgan. Ijaraçi-fermerlarning köpçiligi ovlangan baliq sohaga sarflanayotgan xarajatni qoplamasligini aytib, faoliyatini töxtatmoqda. Tadqiqotlar har biri 50 metrlik 30 törga 20-25 kilogramm baliq tuşişini körsatdi.
Özbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qiliş davlat qömitasining «Özbekiston Respublikasida atrof-muhitning va tabiiy resurslardan foydalanişning ahvoli töğrisida»gi milliy bayonnomasida aytilişiça, agar Aydar-Arnasay köllar tizimiga har yili toza suv kelib quyilmasa, minerallaşuv darajasi kötarilib boradi va suv havzasi ikkinçi Orolga aylanib qoladi.
Professorning fikriça, janubiy Orolbuyi hududlaridagi ekotizimda yuz berayotgan hodisalarni, ekobiologik jarayonlarni mukammal örganadigan vaqt kelgan.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶