Ellikqalʼa tumani: boy tarix va nurli istiqbol
2012-yilda Qoraqalpoğiston Respublikasining Ellikqalʼa tumanida bölib ötgan "Özbekiston madaniyat va sanʼati Formui” va YuNESKOning yurtimizdagi vakolatxonasining eng yirik loyihalaridan biri – "Asrlar sadosi” anʼanaviy madaniyat Festivali davomida uşbu zamindagi qalʼalarning juda qadimiyligi, öziga xos arxitekturaga ega ekanligi butun dunyodan kelgan madaniyat va sanʼat ixlosmandlarini öziga jalb etdi. Şuningdek, festivalda namoyiş etilgan şu zamin xalqlarining milliy urf-odatlari, öziga xos liboslari, xalq oğzaki ijodi va milliy öyinlari ijrosi barça iştirokçilarda öçmas taassurotlar qoldirdi. Qadim ajdodlarimizdan qolgan maʼnaviy nomoddiy merosimizning betakrorligini, bebaholigini dunyoga köz-köz qildi.
Ellikqaʼla... Xaqiqatan ham bu tumandagi qalʼalar, tarixiy obidalar bilan tanişgan kişi ularning bunyodkorlari aql-zakosiga, qobiliyatiga tan bermay iloji yöq.
Ellikqalʼa tumani 1977-yil 23-martda taşkil topgan bölib, tuman hududi şimolda Qizilqum çöli, Sulton Uvays toği tizmalari va Qozoğiston Respublikasining Qizil Örda viloyati, ğarbdan Beruniy va Taxtaköpir tumanlari, Janubda Xorazm viloyati, şarqdan Törtköl tumani va Navoiy viloyati bilan çegaradoş.
Markazi – Böston şahri.
Yer maydoni – 5 ming 419 kvadrat kilometr.
Tuman hududida 13 ta ovul va 7 ta mahalla fuqarolar yiğinlari mavjud bölib, ularda 22 353 oila istiqomat qiladi. Aholining 88,7 foizi qişloqda, 11,3 foizi şaharda yaşaydi. Ikkita engil sanoat korxonasi, 3 ta qöşma korxona, 4 ta transport korxonasi, 70 ta umumtaʼlim maktabi, 1 ta akademik litsey, 6 ta kasb-hunar kolleji, markaziy şifoxona va qişloqlarda 40 ga yaqin tibbiyot muassasalari xalqqa xizmat qilyapti.
Tumanda Arxeologiya va tarix, Otajon Xudoyşukurov, Muhammad Yusuf muzeylari faoliyat körsatmoqda. Mustaqillik, Xotira, «Ustozga ehtirom», «Baynalmilal jangçilar xotirasi» maydonlari, «Toza boğ» ovulida esa «Baynalmilal jangçi» xotirasi yodgorligi mavjud.
Xalqaro Otajon Xudoyşukurov jamğarmasi, «Ayozqalʼa tur» sayyohlik majmui işlab turibdi.
Ellikqalʼa tumani özining qalʼalari bilan butun dunyoga maşhur bölib, bu joyga har yili dunyoning turli davlatlaridan yuzlab sayyohlar taşrif buyuradi. Bu diyordagi qalʼalar özining boy tarixi bilan maşhurdir. Tumandagi qalʼalardan Qöyqirilganqalʼa, Tuproqqalʼa, Oqçaxonqalʼa, Qizilqalʼa, Qörğoşinqalʼa, Yonboşqalʼa, Burgutqalʼa, Qavatqalʼa, Guldursinqalʼa, Bozorqalʼa va boşqa köplab qalʼalarni tilga olişimiz mumkin.
Tuproqqalʼa (asl nomi Darjoş) miloddan avvalgi I-asrdan milodiy 305-yilgaça Xorazmşohlar davlatining qadimgi poytaxtlaridan biri bölgan. Undan oldin Qöyqirilganqalʼa (Hadarkat), Bozorqalʼa (Nuzkat), Oqçaxonqalʼalar bu davlat poytaxtlari bölgan.
Tuproqqalʼa 350 X 500 metr ölçamdagi (maydoni 17,5 ga) töğri törtburçakli şahar bölib, balandligi 8 metr, ikki qatorli qalin devor bilan örab olingan. Devorlar böylab kvadrat şaklidagi burjlar hamda taşqi devorning yuqori qismida qadimiy nayzasimon şinaklari bölgan. Qalʼa ikki qismdan – qörğon va şoxlar saroyidan iborat. Qörğonga janub tomondan darvoza orqali kirilgan va şu yerdan boşlangan eni 10 metrli katta köça orqali şaxristonga, ibodatxonaga, bozorga va Şoxlar saroyiga ötilgan. Şahriston 9 kvartalga bölingan bölib, unda 200 dan köproq xonadon joylaşgan.
Tuprorqqalʼa 305-yilgaça, yaʼni IV asr boşlarigaça Xorazmşohlar davlatining poytaxti bölgan.
Ellikqalʼa tumani nafaqat tarixiy obidalari, balki, bugungi kunda ham xalqining bunyodkorlik mehnati, barça jabhalarda erişayotgan yutuqlari bilan Qoraqalpoğiston Respublikasida öz örniga, nufuziga ega hudud hisoblanadi.
Ayni kunda bu yerda faoliyat yuritayotgan ikkita yengil sanoat korxonasi, 3 ta qöşma korxona, 4 ta transport korxonasi tuman iqtisodiyotining yuksalişida muhim örin tutadi.
Mavjud umumtaʼlim, örta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida ustoz muallimlar mustaqilligimiz özligimizni, insoniy haq-huquq va burçlarimizni anglaş, soğlom va har jihatdan barkamol insonlarni kamolga yetkaziş borasida ilgari tasavvur ham qilib bölmaydigan imkoniyatlar yaratganidan unumli foydalangan holda yoşlarni intelektual salohiyatli, fidoyi qilib tarbiyalamoqdalar.
Tuman aholisining köpçilik qismi agrar soha bilan band. Mavjud fermer xöjaliklarida qişloq xöjalik mahsulotlari yetiştirişni köpaytiriş, köptarmoqli xöjaliklarga aylantiriş hisobiga daromadlarini oşirişga ulkan eʼtibor qaratilayapti. Şuningdek, oilalarning tomorqa yerlaridan unumli foydalaniş, imtiyozli kreditlar hisobiga har bir oilani tadbirkor qiliş borasidagi saʼy-harakatlar samarasida tuman xalqining turmuşi farovon va tinç-osoyiştadir.
Oygul Rajabova.
(Foto - adolatgzt.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶