Orol muammosi – global muammo
1911-1962 yillarda Orol dengizining sathi eng yuqori nuqtada bölib, 53,4 metrni, suvining hajmi 1064 kub kilometrni va minerallaşuv darajasi 1 litr suvda 10-11 grammni taşkil etar edi...
Dengiz transport, baliq xöjaligi, iqlim şaroiti jihatidan katta ahamiyatga ega bölgan. Unga Sirdaryo va Amudaryodan har yili deyarli 56 kub kilometr suv kelib kuyilar edi. Oxirgi 30-yil içida dengiz sathi 20 metrga pasaydi va suv hajmi 1062 ming km kub dan 268 ming km kub ga tuşib koldi. 1960-yildan to 1996-yilga qadar Orol dengizi 748 km kub suv yöqotdi.
Örta Osiyo va Qozoğiston davlatlari boşliqlarining 1993-yil mart oyidagi Qizilördada bölib ötgan uçraşuvida «Orol dengizi tangligini hal etiş yuzasidan birgalikda harakat qiliş töğrisida»gi bitim imzolandi.
Mutaxassislar bergan maʼlumotlarga qaraganda Orol atrofidan har yili atmosferaga 15-75 million tonna çang va tuz kötariladi.
Prezident Islom Karimov SSM Boş Assambleyasining 43-sessiyasidagi özining çiqişida (28-oktyabr 1993-yil) barça jahon mamlakatlari namoyandalari eʼtiborini Orol fojiasiga jalb qildi.
2000-yil 12 sentyabrda Birinçi Prezidentimiz Islom Karimov Birlaşgan Millatlar Taşkiloti Boş Assambleyasida sözlagan nutkqida yana bir marta Orol muammosini butun dunyo fojiasi deb BMT qoşida maxsus Orolga bağişlangan qömita tuzişni taklif kildilar.
Örta Osiyo mamlakatlari va Qozoğiston mustaqillikning dastlabki yillaridanoq mintaqaviy muammolarni birgalikda xal etişga bel boğladi. Orol böyidagi ekologik böron davlatlarimizni bir yoqadan boş çiqarib işlaşga undadi. Natijada Orolni qutqariş xalqaro jamğarmasi taşkil etildi. Jamğarma 40 millionga yaqin nufuzlik mintaqada yangi iş örinlari taşkil etiş, aholini zarur dori-darmon, tibbiy xizmat va içimlik suv bilan taʼminlaş borasida faollik körsatib kelmoqda. Bundan taşqari mintaqa mamlakatlarining izçil saʼy-harakatlari Orol muammosi yeçimiga yirik xalqaro moliyaviy taşkilotlar, köplab xorijiy davlatlarni jalb qildi.
1994-yilga kelib Orol dengizidagi suvning sathi 32,5 metrga, suv hajmi 400 kub kilometrdan kamroqqa, suv yuzasining maydoni esa 32,5 ming kvadrat kilometrga tuşib qoldi, suvning minerallaşuvi ikki barobar ortdi. Hozirgi vaqtda 1 litr suvda 40-50 gr tuz bor.
"Mutaxassislarning maʼlumotlariga qaraganda, har yili respublikaning atmosfera havosiga 4 million tonnaga yaqin zararli moddalar qöşilmoqda. Şularning yarmi uglerod oksidiga töğri keladi. 15 foizini uglevodorod çiqindilari, 14 foizi oltingugurt kuli oksidi, 9 foizini azot oksidi, 8 foizini qattiq moddalar taşkil etadi va 4 foizga yaqini öziga xos ötkir zaharli moddalarga töğri keladi”.
Bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri – Orol dengizining qurib borişi va buning oqibatida ekologik tizimning izdan çiqişidir. Jumladan, tuproqning şörlanişi va sahrolaniş jarayoni, suv resurslarining ifloslanayotganligi, toza içimlik suvi taqçilligining oşib borişi heç bir kişini befarq qoldirmaydi. Ayniqsa, atmosfera havosi qumli va tuzli böronlar oqibatida ifloslanib, natijada biologik xilma-xillik keskin kamayib bormoqda. Eng ayançlisi, Orol dengizining qurişi barobarida tabiiy iqlim özgarib, mintaqada jiddiy ijtimoiy-ekologik vaziyat yuzaga kelmoqda. Tabiiyki, bu jarayon aholi salomatligiga, xususan, ayollar va bolalar soğligiga taʼsir qilib, aholi orasida atrof-muhit bilan boğliq bölgan turli kasalliklarni keltirib çiqarmoqda. Mintaqada genofond¬ning salbiy özgariş tendentsiyasi kuzatilmoqda. Bu bilan boğliq ekologik vaziyatni bartaraf etiş maqsadida Özbekiston va Markaziy Osiyoning boşqa davlatlari, xalqaro taşkilotlar kömagida bir qator maqsadli loyiha va dasturlar hayotga tatbiq etilmoqda. Misol tariqasida "EKOSAN" salomatlik poyezdlari, EKOSAN-YuNISEFning "ASPERA", "Orolböyi mintaqasining onalari va bolalariga ekologik va mintaqaviy yordam", "Orol muammolari xalqaro hamkorlikka daʼvat", "Orolböyi mintaqasida turizm va ekoturizm", şuningdek, suv taʼminoti va sanitariya holatini yaxşilaşga yönaltirilgan qator loyihalarni körsatiş mumkin. Binobarin, uşbu muammolar nafaqat mintaqa doirasida, balki butun jahon hamjamiyati nigohida, xalqaro taşkilotlar hamkorligida örganilişi-yu, bartaraf etilişini taqozo etmoqda. Xalqaro anjuman oçilişida sözga çiqqan Şanxay hamkorlik taşkiloti boş kotibi Bolat Nurgaliyev, Osiyo taraqqiyot bankining Markaziy va Ğarbiy Osiyoda qişloq xöjaligi va tabiiy resurslar böyiça departamenti direktori Katsuji Matsunami, Jahon bankining Markaziy Osiyo mamlakatlari böyiça mintaqaviy idorasi direktori Annet Dikson, MDH Ijroiya qömitasi raisi Sergey Lebedev, Jahon Soğlikni Saqlaş Taşkilotining "Salomatlik" dasturlari böyiça mintaqaviy direktori Nedret Emiröğli, YuNISEFning soğliqni saqlaş va ovqatlaniş masalalari böyiça mintaqaviy maslahatçisi Sanjiv Kumar, YuNFPAning Yevropa va Markaziy Osiyo mamlakatlari böyiça mintaqaviy direktori Alen Muşiru, YuNIDOning Yevropa va MDH davlatlari böyiça mintaqaviy byurosi direktori Gjegoş Donoçik, Yaponiyaning xalqaro hamkorlik agentligi mintaqaviy idorasi boşqaruvçi direktori örinbosari Matsuyoşi Kavasaki, GEJ/BMTRD ijroçi muvofiqlaştiruvçisi Yanik Glemariklar ham jiddiy muammo holatini yaxşilaş borasida mavjud imkoniyat va saʼy-harakatlarni kuçaytiriş, xalqaro hamkorlikni jadal surʼatlarda rivojlantiriş masalalariga eʼtibor qaratişdi. Orol dengizining tanib bölmas darajada qum-sahrolar bilan qoplanişi va bu yerdagi ekologik inqirozning yuzaga kelişida asosan avvalgi davrlarda amalga oşirilgan xöjalik faoliyati, iqlim özgarişi, irrigatsiya tizimlarini quriş va suvdan maişiy, sanoat sohasida foydalaniş ehtiyojining ortişi va yana boşqa tabiiy jarayonlar sabab bölgan, deyiş mumkin. Oqibatda Orol dengiz sathi oxirgi 50-yil davomida 4 barobardan köproqqa qisqardi, suv 24 metrga pasaydi, uning hajmi 10-martaga kamaydi. Bu kabi salbiy körsatkiçlar bugun heç birimizni xavotirga solmay qöymaydi.
Mamlakatimizda ekologik barqarorlikni taʼminlaş va jiddiy xavf-xatarning oldini oliş borasida köpgina qonun hujjatlari joriy etilgan bölib, ularning aksariyati Orol dengizi mintaqasidagi hududlarning ekologik ahvolini yaxşilaş, yer yemirilişining oldini oliş va qişloq xöjaligi salohiyatini oşiriş, aholini soğlomlaştiriş, suv bilan taʼminlaş singari ustuvor vazifalarga qaratilgan.
(Foto - uzssgzt.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶