QORAQALPOĞISTON DIYoRIDAGI MAŞHUR MUZEY
Qoraqalpoğiston Respublikasi poytaxti Nukus şahrida faoliyat körsatayotgan I.V.Savitskiy nomidagi davlat sanʼat muzeyi hozirgi kunda eksponatlarining köpligi hamda rang-barangligi jihatidan butun jahonga maşhur bölgan muzeylarning birisi hisoblanadi.
I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpoğiston davlat sanʼat muzeyi 1966-yilda taşkil topgan, 1984 yildan esa I.V.Savitskiy nomi bilan ataladi.
Endi uşbu muzeyning taşkil topişi haqida ikki oğiz söz:
Ikkinçi jahon uruşi yillarida Moskvadagi Surikov nomidagi rassomçilik institutida taxsil olayotgan kiyevlik Igor Vitaleviç Savitskiy öşa institut bilan birgalikda Samarqandga köçirilgan. U talabalik davridayoq Özbekistonga, uning boy tarixiga qiziqib qoladi. U uruşdan keyin öz yurtiga qaytib ketgan bölsa ham uni bu qiziqiş yana Özbekistonga yetaklaydi. U avval Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasida, keyinçalik Özbekiston fanlar akademiyasining Qoraqalpoğistondagi filialida işlay boşlaydi.
Qoraqalpoqlarning yöqolib ketiş arafasida turgan xalq amaliy sanʼatiga qiziqib qolgan Igor Savitskiy uni örganişga, saqlab qolişga kirişadi. Ovul va elatlarda yurib, juda köp tarixiy ahamiyatga ega bölgan zargarlik, uy-rözğor buyumlari, milliy liboslarni töplaydi.
U şu davr içida tasviriy sanʼat asarlarini ham köplab yiğişga erişadi. Qoraqalpoq elining tarixiy obidalari, tabiat manzaralari, xalqning turmuş tarzini rang tasvir asarlarida muhrlaşga harakat qiladi.
1966-yilga kelib u özi töplagan narsalari asosida alohida muzey taşkil qilişga erişdi. Keyinçalik u butun diqqat-eʼtiborini uşbu muzeyni rivojlantirişga qaratdi.
Sobiq tuzum davrida adabiyot va sanʼat asosan sotsialistik realizm yönalişida rivojlangan. Boşqa yönalişlar qattiq taʼqib ostiga olingan. Tasviriy sanʼatdagi avangard yönalişi ham şöro mafkuraçilarining taʼqibiga uçragan edi.
Savitskiy butun ittifoq böylab qilgan safarlari çoğida "Xalq duşmani” degan yomon otliq bölişdan ham qörqmay, yöqolib ketiş arafasida turgan şunday yönalişdagi asarlarni köplab töplaşga erişdi. U töplagan barça asarlarni öz muzeyiga jamladi.
I.Savitskiy 1984 yilda ölimidan sal oldinroq ikki vagon ana şunday sanʼat asarlarini Nukusga, öz muzeyiga jönatadi. Hozirgi kunda rus avangard rassomlari asarlari soni böyiça Savitskiy muzeyi maşhur Sankt-Peterburg muzeyidan keyin ikkinçi örinda turadi.
I.Savitskiy vafotidan keyin, 1984-yilda bu muzeyga uning nomi beriladi.
Jahonga maşhur bölgan mutaxassislar va yirik ommaviy axborot vositalari maʼlumotlariga köra, mazkur muzey Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng nodir sanʼat asarlarini özida jamlangan eng maşhur muzeylardan biri hisoblanadi. Buyuk Britaniyaning "Gardian” deb nomlangan maşhur gazetasi bu muzeyga "Jahonning eng ajoyib muzeylaridan biri” deb taʼrif bergan bölsa, Albert Gor va Jak Şirak bu muzeyga "jahonning eng yaxşi muzeylaridan biri” deya baho berişgan.
Ayni kunda bu muzeyda 6 ta bölim – tasviriy sanʼat bölimi, Arxeologiya bölimi, Ommaviy-maʼrifiy bölim, Xalq amaliy sanʼati bölimi, Qayta tiklaş bölimi, Hisobga oliş va saqlaş bölimlari faoliyat körsatmoqda.
Muzeyning tasviriy sanʼat bölimi eng yirik badiiy kaşfiyotlar mujassam bölgan joy hisoblanadi. Unda Qoraqalpoğistonning milliy badiiy maktabi faoliyat körsatayapti, desak mubolağa bölmaydi.
Muzey fondida 1920-30-yillarda avangard rassomlar yaratgan asarlar töplangan. Qoraqalpoq xalq ustalari tomonidan yaratilgan zargarlik, yoğoç öymakorligi, kaştadözlik, töqimaçilik (ayniqsa, ötov jihozlari) va boşqa asarlar amaliy sanʼat bölimida jamlangan.
Qadimiy Xorazm sanʼati bölimi muzeyning arxeologik guruhlari tomonidan qölga kiritilgan topilmalar hisobiga yanada boyimoqda. Tasviriy sanʼat bölimi töplami, ayniqsa, serqirra: töplamni qoraqalpoq rassomlari (I.Savitskiy, K.Soipov, J. Quttimurodov, D.Töraniyozov va b.), Örta Osiyo rassomligining keksa avlodi A.Volkov, M.Qurzin, A.Nikolayev (Usto Mömin), N.Karaxan, Ö.Tansiqboyev va boşqalarning katta ahamiyatga ega bölgan asarlari taşkil etadi. Şuningdek, 1920—30-yillarda faol ijod etgan rus rassomlari A.Şevçenko, R.Falk, V.Muxina, I.Grabar asarlari bilan bir qatorda ijodi deyarli örganilmagan.R.Mazel, K.Redko, A.Safronov va boşqaning asarlari ham qöyilgan.
Muzey eksponatlari monografiya (etyud, çizgidan tortib to yetuk asarlar) tartibida töplangani bilan ham qimmatlidir. Yana muzeyning öziga xosligi eksponatlarning ziç joylanişi, ekspozitsiyalarda töplamning tölaqonli namoyiş etilişiga erişilganidadir. Muzeyda sanʼat asarlarini töplaş, tarğib etiş, kataloglar çop etiş, körgazmalar taşkil qiliş kabi işlar amalga oşiriladi. Muzey qoşida gilamçilik ustaxonasi işlab turibdi; «Nukus muzeyining döstlari» klubi faoliyat olib boradi, körgazmalar uyuştiradi. Muzey Xalqaro muzeylar qömitasi (IKOM) aʼzosi.
Muzey 1968-69 yillarda Moskvadagi Şarq muzeyida Qoraqalpoq töplamini ilk bor namoyiş etdi. 1970-yildan respublika va xorijiy mamlakatlar (AQŞ, Frantsiya, Germaniya, Italiya, Yaponiya, Rossiya va b.)dagi körgazmalarda iştirok etadi.
Hozirgi paytda I.V.Savitskiy nomidagi qoraqalpoq Davlat sanʼat muzeyi xazinasi 85 mingdan ziyod nodir ekanponatlarni öz içiga oladi. Bu yerda eramizdan avvalgi uçinçi asrdan to hozirgi vaqtgaça bölgan davr içida yaratilgan asarlarni uçratiş mumkin.
Bu muzeyga moskvalik rassom I.Savitskiyning saʼy-harakati va u töplagan qoraqalpoq Xalq amaliy sanʼati asarlari negizida asos solingan. Bugun rus avangard rassomlari asarlari soni böyiça Savitskiy muzeyi maşhur Sankt-Peterburg muzeyidan keyingi ikkinçi örinda turadi.
Muzey eksponatlari asosan Qadimgi Xorazm davri, moddiy va madaniy öziga xos tarixi, urf-odatlari va qadriyatlariga ega bölgan qoraqalpoqlarning xalq amaliy sanʼati namunalari, şuningdek, özbek, rus, qoraqalpoq rassomlarining sara tasviriy sanʼat asarlarini öz içiga oladi.
Bugungi kunda kişilarning muzey töplamlariga eksponatlariga bölgan qiziqişlari tobora ortib bormoqda. Şu sababdan ham bu muzeyga har yili 70 mingdan ziyod kişi taşrif buyuradi. Şundan 3000 nafari faqat muzeyni tomoşa qilişga kelgan çet ellik sayohatçilar hisoblanişadi. Uşbu muzey orqali ölkada turizmni yanada rivojlantiriş maqsadida kölamli işlar amalga oşirilmoqda. Muzey xodimlari tomonidan Qoraqalpoğistonning tarixiy yodgorliklari mavjud bölgan joylariga köplab sayohatlar uyuştirilmoqda.
I.V.Savitskiy nomidagi Qoralpoğiston Davlat sanʼat muzeyi mamlakatimiz mustaqilligi davrida yanada rivojlanib, unda namoyiş etilayotgan eksponatlar soni köpaytirildi. Ayni kunda bu muzeyga xorijiy davlatlardan kelayotgan sayyohlar soni tobora köpayib, ularning Qoraqalpoq va özbek xalqlarining tarixiy ahamiyatga ega bölgan zargarlik, uy-rözğor buyumlari, milliy liboslari va arxeologik topilmalar körgazmalariga bölgan qiziqişlari tobora oşib bormoqda.
Biz butun jahon xalqlarining diqqat-eʼtiborini öziga tortayotgan bu muzeyimiz bilan haqli ravişda faxrlanamiz.
Allambergan JUMANIYoZOV,
www.amunews.uz muxbiri.
(Foto - sovminrk.gov.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶