QIZ BOLA – ELNING KÖRKI
Baxtli oila quriş, soğlom farzandlarni tarbiyalaş va ularning kamolini körişdek ezgu niyat xalqimizning orzu-intilişi, hayotiy maqsadlarining uzviy bir bölagi hisoblanadi. Ota-bobolarimiz azal-azaldan öğilni uylantirib, qizni turmuşga berişni özlarining zimmasidagi vazifalardan biri sifatida bilişadi. Ammo, har narsaning öz vaqti bölganidek, oila qurişning ham öz vaqti-soati bor. Özbekiston Respublikasi Oila kodeksining 15-moddasiga köra, nikoh yoşi erkaklar uçun ön sakkiz yoş, ayollar uçun ön yetti yoş etib belgilangan. Albatta, bu öğil yoki qiz şu yoşda oila qurişi şart, degani emas. Afsuski, oramizda şunday ota-onalar uçramoqdaki, ular öğlining boşini ertaroq ikki qilib, qizini ertaroq turmuşga berişga harakat qilib, farzandlari baxtiga zomin bölişmoqda.
Hayot tajribasi va mutaxassislar fikriça, qizlarning turmuş quriş yoşi oila mustahkamligiga taʼsir körsatuvçi asosiy omillardan biridir.Hali oq-qorani tanimagan, hayotning, turmuşning nima ekanligini töliq anglab yetmagan, ham jismoniy, ham aqliy, ham psixologik jihatdan hayotga tayyor bölmagan qizlarni turmuşga beriş oilaning mustahkam bölişiga, bölajak farzandlarning soğlom bölişiga özining salbiy taʼsirini körsatmasdan qolmaydi.
Ayniqsa, yoşlarning oilaviy hayotga maʼnaviy va iqtisodiy tayyorlik darajasi oila mustahkamligining muhim garovi hisoblanadi. Hali kasb-hunar yetukligiga erişmagan, bir kasb-korning boşini tutmagan, oila masʼuliyatining nima ekanligini anglab yetmagan yoşlar turmuş qurişgaç, hayot taşvişlari oldida dovdirab qolişadi, bir-biridan ayb izlaşga kirişadi. Bu işga ota-ona, qaynota-qaynonalar ham qöşilişadi. Bu holat köpinça bölğusi onaning salomatligiga, qolaversa, tuğilajak farzandning soğlomligiga salbiy taʼsir körsatadi. Natijada yoş onada ruhiyat buzilişi kelib çiqib, bu oila mustahkamligiga putur yetkazadi. Tumanimizda ham hali kasb-hunar kollejini bitirmagan qizlarni turmuşga beriş holatlari uçramoqda.
Ayrim ota-onalar köpinça qizining kelajak taqdiri, baxt-saodati haqida öylamay, hali voyaga yetmagan qizini uzatiş, "bir taşvişdan qutuliş”fikriga tuşadi. Bunday holatlarga köpinça yoşlarning "aqlsizlik” qilib qöyganligini sabab qilib, majburiyat bilan töy qilişimiz kerak, degan ota-onalar ham uçraydi. Tilimizda maʼnaviy tubanlik degan ibora bor. Ana şu "aqlsizlik qilgan” yoşlarning maʼnaviy tarbiyasini kim bergan? Albatta birinçi navbatda ota-ona va boşqa yaqinlari. Qizlarning yengil-yelpi harakatlarining hammasi vaqtida ota-ona tomonidan yetarliça eʼtibor berilmasligi, ustini but qilayapman, yedirib-içirayapman, böldi-da, degan öyga borib, ular tarbiyasi bilan jiddiy şuğullanmaganlikdan yuzaga keladi. Vaholanki moddiy taʼminotning özi yetarlimikin?
Qiz bolani yoşlikdan oilaviy hayotga tayyorlaş haqida gap borganda, avvalo uning xulq-atvori, ibo-hayosi, içki dunyosining gözalligi, hayotda ayol qilişi kerak bölgan rözğor yumuşlarini örganişi, biror kasb-hunar egallaşi nazarda tutilişi lozim.
Sohibqiron Amir Temur bobomiz bilan boğliq şunday naql bor: jangu-jadaldan keyin Sohibqiron bobomiz dam olib ötirganlarida unga bir qiz qabuliga kiriş uçun janjal qilayotganligini aytişadi. Amir Temur kirişga ijozat beradi. Şunda qiz ayuhannos solib kirib keladi: "Siz qanday odil podşohdirsizki, askarlaringiz bu qadar quturişsa, askarlaringiz qilayotgan tajovuzkorlikdan xabaringiz yöq. Ulardan bittasi mening nomusimni toptadi. Endi men nima qilaman?”
Temur şu askarni topib kelişni buyuribdi. Askardan şu gap rost-yolğonligini sörabdi. Askar qörqa-pisa rostligini aytibdi. Lekin qizga ğazab bilan qarab, özing rozi böldingku, debdi. Amir Temur qizga ön tillo berişni buyuribdi. Qiz umrida bunday katta pulni körmagan, xursand bölişni ham eʼtiroz bildirişni ham bilmay hoqonning oyoği ostiga özini taşlabdi. Amir Temur uning holatini kuzatibdi. Qizçodirdan çiqib ketibdi. Sohibqiron haligi askarga borib qizdan şu pulni tortib olib kelişni buyuribdi. Askar çopib çiqib ketibdi. Birozdan keyin soqçilar ularni hoqon huzuriga olib kelişibdi. Askar yigit oltinni ololmagan, tirnalgan yuzidan qon oqardi. Qiz: "Bu askarni qarang, şunça qilgan nomussizligiga qaramay siz bergan oltinni ham tortib olmoqçi” debdi qölidagi oltinni köksiga bosgança. Şunda Buyuk bobomiz qizga qarab: "Ha-a ana endi özingga kelding, qizim, agar sen nomusingi ham şu oltinni himoya qilganday himoya qilganingda edi, bunday köngilsizliklar bölmas edi”. Hoqon yigitga qarab şunday debdi: "Nafsini tiygan yigit sulton bölur”. Qissadan hissa şuki agar qizlarimiz iboli, hayoli, andişali bölsalar, yigitlarimiz mard, or-nomusli, ğururli, halol bölsalar heç kim ularni nomussizlikka majbur qila olmas edilar.
Darhaqiqat, agar qizlarimiz ibo-hayoli, andişali bölsa, özining oriyatini asraşi bu - barça yaqinlarining, qolaversa el-yurtning oriyatini asraşi deb tuşunsa, milliy urf-odat va qadriyatlarimizga hurmat bilan munosabatda bölsa, albatta baxtli oila qurişi şubhasiz.
Qizlarning erta turmuş qurişi tibbiy jihatdan ham xatarli holat hisoblanadi. Yoş turmuş quriş va erta ona böliş ayolning juda köp imkoniyatlarini çeklaşi bilan birga, salomatligiga ham jiddiy xavf solişi mumkin. Şuningdek, yoş kelinçakning bir muhitdan ikkinçi muhitga könikişi öta murakkab jarayon. Şunday paytda uning organizmida fiziologik, ruhiyatida psixologik özgarişlar yuz beradi. Şunday ekan, soğlom oilani şakllantirişning asosiy şartlaridan biri - ayolning biologik va maʼnaviy yetuk yoşda turmuş qurişidir. Qizlarning fiziologik töliq rivojlanişi 20-21 yoşga töğri keladi.
Qolaversa, ularning oilaviy hayotga ruhiy, jismoniy, tibbiy, maʼnaviy jihatdan tayyor emasligi bir qator salbiy oqibatlarga sabab böladi. Jumladan, farzandni tarbiyalaş, turmuş örtoği va oila aʼzolari bilan munosabatlarni örnatiş, rözğor işlarini yuritişda yoş kelin qiyinçiliklarga duç keladi.
Tuğilajak bolaning soğlom bölişida ham ota-ona, ayniqsa, onaning yoşi asosiy örin egallaydi. Psixologik nuqtai nazardan olganda, har qanday yoşda ona bölişning ijobiy va salbiy jihatlari bor. Maʼlumki, 21 yoşda boş miya deyarli rivojlanib böladi, insonning jismoniy va psixologik holati barqarorlaşadi. Şuning uçun 21-25 yoşdagi ayollarning farzandlari durkun va soğlom bölib tuğiladi. Erta turmuş qurgan yoşlarning oilasida tuğilgan bolalar bilan har tomonlama baloğatga yetib, hayotda öz örnini topgandan söng nikoh riştasini boğlagan yigit-qizlarning oilasida dunyoga kelgan farzandlarning salomatligi, intellektual darajasi va boşqa körsatkiçlarida katta farq böladi.
Xulosa örnida aytiş kerakki, erta turmuş quriş nafaqat yoş ayolning salomatligiga salbiy taʼsir körsatadi, balki uning taʼlim olişida, jamiyatdagi öz örnini topişida ham tösiq böladi. Şunday ekan, hurmatli ota-onalar, farzandingizni bila turib muammolar girdobiga taşlamang, ularning baxtsiz bölişlariga sababçi bölmang!
Aziz yoşlar, Siz – mustaqil Özbekistonimizning kelajagi, umid çiroğisiz! Sizning barkamol insonlar bölib voyaga yetişlaringiz uçun mamlakatimizda barça şaroitlar yaratilgan: 12 yillik uzluksiz bepul taʼlim tizimi joriy qilingan, yurtimizning barça göşalarida zamonaviy körinişdagi maktablar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari, sport majmualari barpo qilingan, turli tögaraklar faoliyat yuritmoqda. Şunday ekan, yoşlik şijoatingizni öqib-örganib, ilm va hunar egallaşga sarflang! Erta turmuş qurib, rözğor yukini yelkangizga olişga aslo şoşilmang!
Maryam AHMEDOVA,
Qoraqalpoğiston Respublikasi Jöqorği Kengesi deputati, tuman hokimining örinbosari, Xotin-qizlar qömitasi raisi.
(Foto - http://uza.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶