Xonjig‘ali ovulining tarixiga bir nazar...

Hozirgi Qangli ovuli hududida – Amudaryoning chap qirg‘og‘ida, sharqda  Daryo bo‘yi mahallasi bilan, janubi sharqda Uyshin mahallasi bilan chegaradosh joyda Xonjig‘ali aholi punkti – Xonjig‘ali ovuli joylashgan.

Ovul tarixi ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Uning atamasi – “Xonjig‘ali” so‘zi xalq og‘zaki uslubida turlicha talqin qilinish holatlari ham mavjud: u ba’zan “Qonjag‘ali” (ko‘ylagining yoqasi qon) deb ham yuritiladi. Buning sababini ba’zilar “ovulda yashovchi xalq ko‘proq urushqoq xarakterga ega, shu sababli ko‘ylagining yoqasi hamisha qon bo‘lib yuradi”, deya izohlashadi.

Lekin aksariyat afsonalarda ovul atamasining kelib chiqishi quyidagicha talqin qilinadi:

Uzoq o‘tmishda katta bir ko‘chmanchi oila (qabila) hozirgi ovul joylashgan Amudaryo bo‘ylariga kelib o‘troqlashgan. Qabila, asosan, to‘rtta aka-uka va ularning oila a’zolaridan iborat bo‘lishgan. To‘rtta aka-ukaning xotinlari o‘sha davrning odatiga ko‘ra qayni aka-qayni ukalarining ismini aytib chaqirishmagan (ayrim ovullarda yoki yoshi nisbatan kattaroq ayollarimiz orasida bu odat hozir ham saqlanib qolgan). Shu sababli ular o‘zlaricha to‘rt aka-ukaga laqab taqishib, ularni shu laqab bilan chaqirishgan va ushbu odatga amal qilgan holda ish yuritishgan. Ya’ni, aka-ukalardan biri oila (qabila)ning chorva mollarini boqish bilan band bo‘lgan. Ularning chorvasida ho‘kizlar ko‘p bo‘lganligi sababli ularni boqish bilan shug‘ullangan yigitni TANA (xalq tilida “ho‘kiz” ma’nosini beradi) deb chaqirishgan.

Aka-ukalardan ikkinchisi qabilada dehqonchilik ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan, u tashqi ko‘rinishidan sariqsifat yigit bo‘lganligi sababli unga SARIQUL deb laqab qo‘yishgan va shunday chaqirishgan.

Aka-ukalardan yana bittasi esa eshaklarga ortilgan suv idishlari – suv qovoqlari bilan daryodan suv tashishga mas’ul bo‘lganligi sababli QOVOQLI deb chaqirishgan.

Oiladagi to‘rtinchi yigitni esa OXUN deb chaqirishgan, sababi u yigit o‘qimishli, ilm-ma’rifat yo‘lini tutgan bo‘lib, kitob o‘qish bilan band bo‘lgan. Aka-ukalar va oila (qabila)dagi kelinlar o‘rtasida oilaviy muloqot yo‘lga qo‘yilgan.

Qizig‘i shundaki, ushbu atamalar hozirgi kunda ham Xonjig‘ali ovulida to‘liq saqlanib qolgan. Ya’ni, ovulning bir qismida o‘sha davrdagi qabilaning mol boqari bo‘lgan TANAlardan bo‘lgan qarindosh-urug‘ vakillari istiqomat qilishadi va ular yashayotgan joy ham TANALAR ovuli deb yuritiladi.

Ovulning SARIQULLARDAN tarqalib, ko‘payishgan qismi SARIQULLAR deb atalsa, yana bir qismida QOVOQLIlar istiqomat qilishadi. O‘z navbatida OXUNlar avlodidan tarqalgan qismi esa OXUNLAR deb yuritiladi. E’tiborli tomoni shundaki, to‘y-ma’rakalarga aytish, biron xabarni yetkazish kabi holatlarda ushbu terminlar hozirgi kunda ham to‘liq ishlatiladi: “Tanalarga aytinglar, ertaga hashar bo‘ladi...”, “...kecha qovoqlilarga kombayn o‘tdi”, “Sariqullardan bitta xabar keldi...”, “...Oxunlarga aytuvchi yuboringlar...” kabi uchar iboralarning saqlanib qolganligi ham bu afsonalar zamirida bir haqiqat borligidan nishonadir.

Endi Xonjig‘ali atamasining kelib chiqishiga bir nazar tashlasak.

Qabilada polvonsifat, zabardast yigitlar ko‘pchilikni tashkil qilgan. Ular to‘y-hashamlarda polvonchilik qilishib, aksariyat hollarda katta yutuqlarni qo‘lga kiritishib kelgan. Bu holat tarixiy manbalarda ham tilga olinib, ovulning ko‘plab polvonlari Xiva xonining ishonchli polvonlaridan bo‘lganligi haqida so‘z yuritiladi.

Xon tomonidan tashkil qilingan to‘ylarda, ma’raka va musobaqalarda ko‘plab yutuqlarga erishib, bosh sovrinni qo‘lga kiritishlari orqasidan ularga Xonning maqtov yorlig‘i (“jig‘a” deb ham yuritiladi) berilgan. Xon jig‘asiga ega bo‘lgan qabila a’zolari “XONJIG‘ALILAR”, ya’ni “xonning jig‘asini olgan”lar deb yuritilgan va bu atama hozirgi Xonjig‘ali ovulining tarixiy atamasi sifatida ishlatib kelinmoqda.

Hozirda ham Xonjig‘alilar tortishuv-janjalga chanqoq, tortishib-kurashishni yaxshi ko‘ruvchilar ovuli sifatida talqin qilinishi ushbu tarixiy asoslar bilan izohlanadi. Chunki bilagiga kuchi sig‘may, kurashga chanqoq bo‘lgan sulola avlodlarida ushbu xususiyatning saqlanib qolishiga ajablanmasak ham bo‘ladi.

Bugungi kunga kelib Xonjig‘ali og‘zibirchilikli va mehnatkash xalq istiqomat qiluvchi tumanimizning obod go‘shalaridan biri sanaladi. Ovulda yashovchi 180 dan ortiq (!) xonadon “Open budget” ning ketma-ket 5 ta tanlovida g‘olib bo‘lib, o‘ziga xos tashabbuskorlik namunasini ko‘rsatgani natijasida ichki yo‘llar asfalt qilinib, ovuldagi 67-maktab stadioniga usti yopiq zamonaviy sport maydonchasi qurilgan. Xonjig‘aliliklar o‘zlarining fidoyi mehnatlari natijasida obod manzilda farovon turmush kechirmoqdalar.

Ashirbay Qo‘shayev, tuman hokimining maslahatchisi.