QADRI BALAND, QADDI BALAND ÖZBEK DEHQONI
ÖTMIŞGA BIR NAZAR
1989-yilning 17-avgustida I.Karimov boşçiligida ötkazilgan respublika hukumati yiğilişida öşa paytdagi murakkab va oğir vaziyat hisobga olinib, yurtimiz aholisiga tomorqa va yer uçastkalari ajratiş masalasi muhokama qilindi.
Respublikamiz rahbari öşa vaqtda nega aynan tomorqa masalasiga eʼtibor qaratdi? Öşa vaqtdagi mamlakatimiz, xususan, qişloqlardagi noçor turmuş şaroitini önglaşning eng maqbul yöli şu edi. Çunki sobiq ittifoq davrida Özbekiston ijtimoiy-iqtisodiy rivojlaniş jihatidan şöro respublikalari orasida oxirgi örinlardan birida turardi. Misol tariqasida aytadigan bölsak, 1990-yilda aholi isteʼmoli uçun zarur bölgan ğallaning 82 foizi, göşt va göşt mahsulotlarining 50 foizi, sut va sut mahsulotlarining 60 foizga yaqini, kartoşkaning 50 foizi çetdan keltirilardi. Respublikamizda oziq-ovqat mahsulotlarini işlab çiqariş borasida mavjud bölgan imkoniyatlarga qaramay, öşa paytda mamlakatimiz bozorida import qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlarining uluşi 70 foizdan ortiqni taşkil etar edi.
Öşa vaqtda Özbekiston sobiq ittifoqni paxta bilan taʼminlaydigan xomaşyo bazasiga aylandi, ekin maydonlarining deyarli barçasiga faqat paxta ekilar, yetiştirilgan hosilning 8-10 foizigina özimizda qayta işlanar, qolgan qismi boşqa davlatlarda qayta işlanib, foydani, yaʼni dehqonning zahmatli mehnatining rohatini ota-bobolarimiz taʼbiri bilan aytganda, öroqda yöq, maşoqda yöq, xirmonda hozir bölganlar körar edi. Paxta yakkahokimligi şu darajaga yetdiki, barça kuç va imkoniyatlar yil sayin xirmon salmoğini oşirişga qaratildi. Paxta qadr-qimmati (arzimagan pulga sotilsa-da) inson qadr-qimmatidan ham yuqorilab ketdi. Bir sotix yerdagi paxtani suv bosib ketsa-da, suvçi jinoiy javobgarlikka tortildi, yetti yoşdan yetmiş yoşgaça paxta terimiga jalb etildi. Hatto qişloqda yaşab paxta ekilgan maydondan uluş, gektar olmagan işçi-xizmatçilar, ziyolilar oilalariga dökonlarda un-moy kabi oziq-ovqat mahsulotlari sotilmagan hollar ham böldi.
Bunga qarşi çiqqanlar ayovsiz tahqirlarga duçor etilib, tili qirqildi. Zamin... zabonsiz ona zaminimiz esa... beşafqat işlatilgani bois, tobora kuçsizlanib boraverdi, madori qurib boraverdi. Buning ustiga yangi yerlarni özlaştiriş, paxta ekiladigan yerlarni kengaytiriş va unumdorligi pasayib ketgan maydonlarda közlanganiday hosilni undiriş – dehqonlardan juda oğir mehnatni talab qilar, tongdan şomgaça dalada işlaşiga töğri kelar, oilasi, farzandlari tarbiyasiga, tomorqasiga vaqt ajratişga majoli qolmasdi. Tomorqasi ekilmay qolib, sabzavotlarni, poliz mahsulotlarini sotib olişga majbur bölardi.
Öşanda adaşmasam, 1970-71 yillar, men yo uçinçi, yo törtinçi sinf öquvçisi edim. Özim tuğilib ösgan sobiq "Kommunizm” kolxozi dalalariga aprel oyi oxirlarida maktabdan çiqqaç, opalarim bilan qatqaloq yumşatgani çiqardim. Rahmatlik Sobir aka Yöldoşev degan brigadirimiz juda yerning tilini tuşunadigan, omilkor dehqon odam edi.
Öşa kuni "Momoqçömgan” deb ataladigan partov dalaga çiqqandik. Brigada boşliği va tabelçi dala boşida. Raykom, obkomdan odam keladi, ğayrat solib işlanglar, deyişdi ular odamlarga. Endi jöyakka tuşib, beş olti metr içkarilagan edik, aytilgan odamlar şekilli, maşinada uç-tört kişi kelib, dalani oralab kördi.
Şunda birovi:
– Odamlaring daladan çiqsin, buzib, qayta ekasan, ertagaça ekib bölasan, - dedi Sobir akaga.
Sobir aka pinagini buzmay:
- Yoşulli, bu yer partov, çagalang, qatqaloğini yumşatib, kultivatsiya qilib yuborsak, rayonning oldi paxtasi böladi, - dedi.
Haligi kişi ovozining boriça.
- Eyy, durak, buzasan, qayta ekasan dedimmi, aytganimni qilasan, - dedi Sobir akaning peşonasiga barmoği bilan turtib.
- Aytdim-ku bu dalada rayonning eng zör paxtasi yetiladi hali. Agar sözimning ustidan çiqolmasam, mayli yoşulli, meni şu yerga tiriklay köming, ğing demayman, – tap tortmadi Sobir aka. Va buning uçun yaxşigina "mukofot” ham oldi.
Ehtimol, bu voqea öşa paytda dalada bölganlarning köpçiligining esidadir, ehtimol... yöq. Biroq öşa vaqtlarda çindan-da paxta odamdan aziz sanalganini, paxta deb könglining qavarganlarini, keça-yu kunduz ne bir uqubatlar körganini esidan çiqarmasa kerak. Paxta qurti uçun yo paxtaning yaproğini quritiş uçun dori sepilayotgan dalada işlaganlari, dori aralaşmasi xuddi yomğirday hamma yoğini höl qilganiga eʼtibor bermay paxta terganini, keçagi kungidan sal kam paxta tersa, oy yoruğida dalaga kirib yana paxta terişga majbur bölganini menimça heç kim unutmaydi, bu kunlar dalalarda onasi etagiga osilib yurib ulğaygan bolalar köz öngidan öçmaydi.
Tumanimizning "Uyşin” mahallasida yuz yoşdan oşgan onaxon - Davlat momo Xudoyberganova yaşaydi. Ikkinçi jahon uruşi yillarida onaxonning biri beş, biri uç yaşar öğillari kuzakda, paxta terim qistov vaqtida içburuğ bölib, oğir ahvolda yotganida ham unga terimga çiq, davlatga bola emas paxta kerak, deb dağdağa qilişgan. Onaxon noiloj dalaga ketgan, keçqurun qaytganida ikki bolasi ham nobud bölgan ekan.
- Öşa kungi ahvolimni söz bilan ado etolmayman – deydi onaxon maʼyus tortib. – Ikki ölik bolani ikki qölim bilan bağrimga bosib, paxtangga öt tuşib ketsin, deb baqiraveribman. Keyin nima bölganini özim ham bilmayman. Ertasiga raisning oldiga borib, paxta teradigan etagimni yuziga otdim.
- Endi öldirsang ham, tiriklay kömsang ham paxtaga çiqmayman. Hukumatga paxta kerak bölsa, menga bola kerak, men onaman, - dedim-da çiqib ketdim.
Sobiq ittifoq hukmronligi yillarida xalqimiz keçirgan oğir kunlaridan, çekkan azob-uqubatlaridan bular bir lavha, xolos.
Şular haqida öylaganimizda xotiralar söngida köngillarimiz yorişib, faxrga tölib, şukrona bilan aytadigan, hayotimizni, turmuş tarzimizni butunlay özgartirib yuborgan bir qutluğ kalom tilimizga keladi: MUSTAQILLIK!
MUSTAQILLIK ŞAROFATI
Ha, mustaqillik tufayli ekologik halokat yoqasiga kelib qolgan özbek zaminida dehqon yerning haqiqiy egasiga aylandi, yerni töyintirdi, yer esa dehqondan sahovatini ayamadi. Agrar sohani isloh qiliş, modernizatsiyalaş, qişloq xöjaligiga yangi, zamonaviy tejamkor texnologiyalarni keng joriy etiş böyiça olib borilgan tizimli işlar, fermerlikni qöllab-quvvatlaş va rivojlantiriş, qişloq joylarda mulkdorlar sinfini şakllantiriş borasidagi siyosat natijasida biz uçun mutlaqo yangi bölgan, yuqori texnologiyalarga asoslangan oziq-ovqat va töqimaçilik sanoati rivojlandi, don ekiladigan, poliz mahsulotlari va sabzavot ekiladigan maydonlar kengaytirildi. Aholiga qöşimça tomorqa yerlar ajratilgani har bir oilada öz ehtiyojlariga yaraşa mahsulot yetiştiriş, hatto ortiqçasini bozorlarda sotib, daromad oliş imkonini yaratdi.
Istiqlol yillaridagi tarixan qisqa davrda mamlakatimiz aholining oziq-ovqat tovarlariga bölgan ehtiyojining deyarli barçasini taʼminlaş darajasiga yetdi, katta miqdorda eksport qiliş salohiyatiga ega böldi.
Bugungi kunda Özbekiston ğalla eksport qiluvçi sanoqli mamlakatlar qatoriga kiradi, 180 turdan ortiq meva-sabzavot va ulardan qayta işlaş asosida tayyorlangan mahsulotlarni dunyoning 80 dan ortiq davlatiga eksport qilmoqda.
Bu uluğvor yutuqlar zamirida sohada amalga oşirilgan islohotlar, yer unumdorligini oşirişga ulkan eʼtibor qaratilgani va eng muhimi, dehqonlar mehnatining qadrlanayotgani, dehqon yerning haqiqiy egasiga aylangani muhim örin tutadi.
Ha, bugun özbek dehqoni zamonaviy ilm-fan yutuqlaridan foydalangan va tajribalariga tayangan holda öz yeriga qanday ekinni, qaçon ekişni özi belgilaydi, yuqoridan buyruqlar berilmaydi.
Eng muhimi, ularning mehnati munosib bahosini oladi, yuqori hosil yetiştirişdan manfaatdor.
IFTIXOR
Agar mamlakatimizning, tumanimizning olis qişloqlarini kezsangiz, aholining şahardagidan kam bölmagan qulay şaroitlarda, obod va farovon yaşayotganining guvohi bölasiz. Yangidan qurilib, işga tuşirilayotgan infratuzilma obʼektlari, namunali loyihalar asosida qurilayotgan uy-joylar, körkam va orasta köçalar kişining havasini keltiradi. Bu dehqon öz mehnatining foydasini, demakki, rohatini özi, eldoşlari bilan birga baham körayotganidan nişona emasmi? Töğri, bugungi kunda ham paxta – milliy boyligimiz, asosiy ekinimiz. Biroq uni yetiştirişga, yetiştiruvçiga munosabat tubdan özgardi.
Keyingi uç yilga tumanimiz miqyosida nazar olsak, tumanimiz hokimi R.Yöldoşevning "Mehnat şuhrati” ordeni, "Amirxon” fermer xöjaligi va "Qiliçboy” MMTP raisi Otaxon Qurboniyozovning "Şuhrat” medali bilan, tuman qişloq suv xöjaligi bölimi boşliği Anvar Yöldoşevning "Özbekistonda xizmat körsatgan paxtakor”, Gulsaur Nağmetovaning "Qoraqalpoğistonda xizmat körsatgan pillakor” unvonlari bilan mukofotlangani ham davlatimizning soha xodimlari mehnatiga yuksak eʼtibori va eʼtirofidan darak beradi.
Şuningdek, fermer xöjaliklari rahbarlarini yuqori hosil yetiştirişga rağbatlantiriş maqsadida paxta hosildorligini gektariga 40 tsentner va undan oşirgan fermerlarga mamlakatimizda işlab çiqarilgan avtomaşinalardan istalgan birini navbatsiz oliş huquqi berildi. Şu kungaça 13 nafar fermerga mazkur imtiyozdan foydalaniş imkoniyati berildi.
- Avval ham maşinam bor edi, biroq uni neça yillar butun oilamiz bilan yiğib-ğamlanib olganmiz. Mana bu "Lasetti”ni esa bir yilgi xöjaligimiz dalalarida yuqori hosil yetiştirişga erişganimiz uçun navbatsiz, xöjaligimiz daromadi hisobiga oldik. Yangi rusumda yo qimmatbaho bölgani uçun emas, mehnatimga kelgani uçun şu maşinani yaxşi köraman, - degandi bundan uç yil oldin "Yöldoş Örozboyev” MMTP raisi Uluğbek Örozboyev oppoq maşinaga suyanib turib, faxr bilan.
Soha xodimlari mehnatini yana ham rağbatlantiriş maqsadida Özbekiston Respublikasi Qişloq va suv xöjaligi vazirligi joriy yil uçun ham çora-tadbirlar işlab çiqdi. Unga köra, ajratilgan maydonlardan 45 tsentnerdan paxta yetiştirişga erişilganida 1 jamlanma tilla taqinçoq;
40-45 tsentnerdan hosil olinganda 2 kamerali muzlatkiç yoki rangli televizor;
35-40 tsentnerdan hosil olinganda çangyutgiç, gilam, oşxona kombayni kabi 3 ta qimmatbaho sovğa beriladi.
Şuningdek, umumiy hosildorlik 35 tsentner bölganda mexanizatorga 2 mln., har bir suvçiga 1 mln. sömdan pul mukofoti va Xiva, Buxoro, Samarqand şaharlariga 3 kunlik bepul sayohat taşkil qilinadi.
Bu xabarni öqib faxrdan entikib ketdim. Yöq, gap mukofotda emas, pulda emas, qolaversa, men bugun butunlay boşqa soha odamiman. Mening quvonib, entikkanim dehqonçilik maşaqqatini bilganimdan, dehqonning halovat bilmay qiladigan mehnati qadrlanayotganidan.
Yer dehqonni bejiz siylamaydi. Yurtboşimiz I.Karimovning "Dehqonning har bir kuni qahramonlik” degan sözlarida juda teran maʼno bor, dehqon mehnatining haqqoniy bahosi bor.
Ayni kunda tumanimiz qişloqlarini kezsangiz, poyonsiz, bir-biriga tutaşgan paxta dalalaridagi yaşil qatorlar hosil qilib turgan ğöza nihollari, boşoqlari durkun bölib yetilgan buğdoyzorlar, mevasidan şoxlari larzon boğlar, ilk hosilini bera boşlagan tomorqalarga qarab, bularning bari ertangi kungi farovonligimiz, taraqqiyotimiz asosi ekanligidan quvonib ketadi odam. Va beixtiyor xayolingga şunday savol keladi: "Dehqon keça kim edi-yu bugun kim böldi?” Javobi esa aniq: Keça birovlar uçun oğir mehnatlarga jalb qilingan, ezilgan xalq edi, bugun esa qaddi baland, qadri baland hazrati dehqon böldi!
Oygul RAJABOVA.
(Foto - http://www.ut.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶