TABIATNI ASRASh – ONAMIZNI ASRAShDIR

Bosh Qomusimizning 50-moddasida: "fuqarolar atrof-tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda boʻlishga majburdirlar” , 55-moddasida esa: "Yer, yer osti boyliklari, suv, oʻsimlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zahiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir”, - deb belgilab qoʻyilgan. Demak, biz fuqarolarning vazifamiz atrof-muhit muhofazasini taʼminlashda eng avvalo ekologik ongimizni, ekologik madaniyatimizni yuksaltirishimiz Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumatining tabiatni muhofaza qilishga oid qator meʼyoriy hujjatlar mazmun-mohiyatini chuqur oʻrganish va hayotimizga tatbiq etishdan iborat.

Maʼlumki, sobiq Ittifoq davrida Oʻzbekistonda paxta yakkahokimligiga erishish maqsadida ming-minglab gektar tabiiy yaylovlar, toʻqayzorlar oʻzlashtirilib, paxta maydonlariga aylantirildi. Oqibatda, mamlakatimiz flora va faunasida biologik xilma-xillikka jiddiy putur yetdi. Hayvonot va oʻsimliklar dunyosining juda noyob, kam uchraydigan turlarining koʻpchiligi butunlay yoʻqolib ketdi. Ayrim turlarining esa yoʻqolib ketish xavfi tugʻildi. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan soʻng biologik resurslar Vatanimizning barqaror ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti uchun nihoyatda zarur ekanligini oʻzida mujassam etgan qator qonun hujjatlari ishlab chiqildi va hayotga izchil tatbiq etildi. Xususan, mustaqillik yillari Oʻzbekistonda 22 ta bevosita, 50 dan ziyod bilvosita ekologik yoʻnalishdagi Qonunlar, 4000 dan ziyod meʼyoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.

Xoʻsh, bu qonun va meʼyoriy hujjatlarning asosiy maqsadi nimalardan iborat?

Shuni alohida qayd etish joizki, atrof-muhit – inson hayotining, salomatligi hamda faoliyatining asosi hisoblanadi. Demak, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda boʻlish – insonlarning ekologik ong va ekologik madaniyati qay darajada ekanligiga bogʻliq. "Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi, "Muhofaza qilinadigan tabiiy resurslar toʻgʻrisida”gi, "Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisida”gi, "Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisida”gi, "Oʻrmon toʻgʻrisida”gi hamda "Ekologik nazorat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarining barchasida fuqarolarning atrof-tabiiy muhitga munosabati, yer, suv, tabiiy resurslardan foydalanish borasidagi huquq va majburiyatlari bandma-band belgilab berilgan. Shu bilan birga mazkur Qonun hujjatlarining asosiy maqsadi atrof-muhitni muhofaza qilish, ekologik ilm-fanni rivojlantirish, mavzuga oid bilimlarni keng targʻib qilish, tabiiy tizimlarni hamda ularning biologik rang-barangligini, oʻzini-oʻzi toʻgʻrilash qobiliyatini saqlab qolish, qayta tiklash, tabiiy resurslardan foydalanishning ekologik samarali usullarini ishlab chiqish, ekologik xavfsizlikni taʼminlash, suv zahiralarining ifloslanishining oldini olishga koʻmaklashishga, tabiiy muhitni moʻʼtadil ravishda saqlash mexanizmini yanada takomillashtirishga xizmat qilishdan iborat. Shu bois, davlatimiz tomonidan tabiatdan foydalanish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy bazani rivojlantirishga, aholining ekologik taʼlimi, madaniyati va tarbiyasi tizimini uzluksiz takomillashtirib borishga jiddiy ahamiyat berilmoqda.

Bizning tumanimiz tabiati ham oʻziga xos. Hududimizdan oqib oʻtuvchi Amudaryoning muhofaza qismidagi tabiiy toʻqayzorlarda noyob qushlar, turli hayvonlar, ayniqsa, yoʻqolib ketish xavfi boʻlgan "Buxoro bugʻusi” (xonguli), qirgʻovul, qashqaldoq, toʻrgʻay, suylun kabi kam uchraydigan turlar mavjud. Tumanimiz flora va faunasiga zarar etkazish bu – xalqimizning barqaror iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga toʻgʻanoq boʻlishdir.

Shuni alohida qayd etish joizki, atrofimizni oʻrab turgan tabiiy olam – bizning betakror boyligimiz, bitmas-tuganmas musaffo havo fabrikamiz. Demak, koʻzimizga chiroyli koʻringan hududda turli koʻngilochar sayl-u ziyofatlar ("mayovka” deyishadi buni koʻpchilik) uyushtirish, tabiat bagʻrini ifloslantirish, shaxsiy ehtiyoj yoki manfaatni koʻzlab, tabiiy oʻsuvchi dov-daraxtlarni kesib olish, shaxsiy mulk sifatida foydalanish, biosfera rezervatiga kiritilgan hududlardan har xil jonivorlarni ovlash, suv yoʻllarini ifloslantirish, tuproq ekologiyasini buzuvchi holatlarni sodir etish – bu eng avvalo mamlakatimizda amalda boʻlgan Qonun hujjatlariga zid hatti-harakat boʻlsa, qolaversa, mamlakatimiz flora va faunasiga nisbatan xiyonatdir. Vaholanki, bunday xiyonat insoniyat uchun ham, tabiiy olam uchun ham xatarli holat hisoblanadi.

Shu yerda eʼtiboringizni quyidagi raqamlarga qaratmoqchiman: yer yuzida har kuni deyarli 37 ming gektar tabiiy oʻrmonlar yoʻqolib ketmoqda. 1930-yil oxirida Qoraqalpogʻiston Respublikasida toʻqayzorlarning umumiy maydoni 300 ming gektarni tashkil etgan boʻlsa, 1990-yilga kelib toʻqayzorlar 30 ming gektargacha kamayib ketgan.

Men bu misolni nima uchun keltirdim? Shuning uchunki, har kim koʻngliga kelgan ishni qilib ketavermasdan, xovlisi oldidagi bir tup daraxt yoniga yana bitta nihol eksa, "egasi yoʻq-ku”, deb toʻrongʻil yoki qoramon, oqtol, jiyda va jigildak kabi daraxtlarni chopib, oʻz ehtiyoji uchun ishlatishga intilmasa, noyob, qoʻriqlanayotgan jonivorlarga oʻq uzmasa, atrof-muhit yanada obodonlashib, yashil olam boyib boraveradi. Buning uchun har birimiz ekologik ongli, yaʼni atrof-muhit muhofazasiga oid chuqur bilimli, tabiat hodisalari bilan bogʻliq urf-odatlar boʻyicha oʻz tasavvurimizga ega ekologik madaniyatli xulq-atvor egasi boʻlmogʻimiz joiz. Ana shundagina insoniyatning ijtimoiy va iqtisodiy farovonligini barqarorlashtirib turuvchi atrofimizdagi goʻzal olam – biologik xilma-xillik yanada boyib, goʻzallashib boraveradi. Zero, biz oʻzimiz – tabiatning oliy mahsulimiz, tabiat esa – onamizdir.

Robiya YOʻLDOShEVA, jurnalist.

(Foto - http://zakovat.uz)