MUROJAAT ETISh HUQUQINING QONUNIY KAFOLATLARI

Mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish borasida amalga oshirilayotgan keng koʻlamli islohotlar oʻz samarasini berayotir. Jumladan, fuqarolarning Konstitutsiya asosida kafolatlangan vakolatli organlarga murojaat etish huquqi amalda toʻla taʼminlanayotir.

Zero, fuqarolarning murojaat qilish huquqi inson huquqlari taʼminlanishi va samarali himoya qilinishining muhim omillaridan biridir. Shu bois milliy qonunchiligimizda fuqarolar murojaatlari masalasiga alohida oʻrin berilgan.

2014-yil 4 dekabrda matbuotda eʼlon qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi qonuni fuqarolarning davlat organlariga murojaat etish tartibini yanada takomillashtirdi. Qonun bilan yuridik shaxslarning murojaatlarini koʻrib chiqish bilan bogʻliq, ijtimoiy munosabatlar huquqiy tartibga solindi. Ushbu sohadagi qonun buzilishi uchun javobgarlik belgilanib, davlat organlariga, mansabdor shaxslarga murojaat qilish tartibi aniqlashtirildi.

Qonunda murojaatlarning shakllari, turlari, ularga qoʻyiladigan talablar belgilandi. Jumladan, jismoniy va yuridik shaxslarning vakillarini qabul qilish, murojaat etish huquqlarining kafolatlari mustahkamlandi. Murojaatlarni berish va ularni koʻrib chiqish tartibi, muddatlari, murojaatlarni koʻrmay qoldirish asoslari, murojaatlarni koʻrib chiqishda jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari hamda davlat organlarining majburiyatlari, moddiy zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish, murojaatlar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikka oid qoidalar ham qonunda oʻz ifodasini topdi.

Qonunda zamon talablaridan kelib chiqib, elektron shaklda murojaat qilish huquqiy jihatdan mustahkamlandi. Endilikda jismoniy va yuridik shaxslar axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda tegishli idora, mansabdor shaxslarga murojaat qilishi mumkin.

Jismoniy shaxslarni va yuridik shaxslarning vakillarini qabul qilish jadvalida qabul vaqti va joyi koʻrsatilishi hamda qabulga oldindan yozilish toʻgʻrisidagi axborot mavjud boʻlishi shart. Bunday jadval maʼmuriy binoning hamma koʻrishi mumkin boʻlgan joylariga joylashtiriladi. Qabul tartibi davlat organlarining rasmiy veb-saytlarida ham eʼlon qilinadi.

Davlat organlarining qabulni oʻtkazuvchi rahbarlari yoki boshqa vakolatli shaxslari har qanday masalalar, shu jumladan, oʻz vakolatlariga kirmaydigan masalalar boʻyicha murojaat etilganda qabulni rad etishga haqli emas.

Agar axborot davlat sirini yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlmasa, jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va erkinliklariga, jamiyat va davlat manfaatlariga zarar yetkazmasa, davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari oʻzlaridan soʻralayotgan axborotni oʻn kun ichida taqdim etishi shart.

Murojaatda qoʻyilgan masalalar xoʻjalik yurituvchi subʼektlar faoliyatiga daxldor boʻlsa, ularning vakillari murojaatni koʻrib chiqishda ishtirok etish uchun davlat organlari tomonidan oʻz vakolatlari doirasida jalb etiladi. Jismoniy va yuridik shaxslar oʻz murojaatlarini ular koʻrib chiqilguniga qadar va koʻrib chiqilayotgan vaqtda murojaat yuzasidan qaror qabul qilinguniga qadar yozma yoxud elektron shaklda ariza berish orqali qaytarib olish huquqiga ega. Murojaatni qaytarib olish haqidagi ariza davlat organlari tomonidan qonun buzilishini aniqlash va bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrilishini istisno etmaydi.

Murojaatlarga javoblar, mumkin qadar, murojaat etilgan tilda bayon qilinishi, murojaatda koʻrsatilgan har bir masala boʻyicha vajlarni rad etuvchi yoki tasdiqdovchi aniq asoslarni ichiga olgan boʻlishi kerak.

Qayd etish joizki, baʼzi hollarda murojaatlarni belgilangan tartibda koʻrib chiqishda mutasaddilar tomonidan bu masalada sansalorlik va rasmiyatchilik, kamchiliklarni oʻz vaqtida bartaraf etmaslik, aybdor mansabdor shaxslarga nisbatan tegishli choralar koʻrmaslik holatlari uchrab turadi. Bu murojaatlar ortishiga sabab boʻladi. Bunday holatlarga yoʻl qoʻymaslik maqsadida qonunda Davlat organlari murojaatlarni koʻrib chiqishda Konstitutsiya va qonunlar talablariga rioya etishi, ularning toʻliq, xolisona va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishi uchun choralar koʻrishi, jismoniy va yuridik shaxslarning buzilgan huquqlari, erkinliklari tiklanishini hamda qonuniy manfaatlari himoya qilinishini taʼminlash boʻyicha oʻz vakolatlari doirasida choralar koʻrishi shartligi belgilab qoʻyilgan.

Qonunda murojaatlar turi va shaklidan qatʼiy nazar, ular elektron yoki ogʻzaki boʻladimi, bir xil ahamiyatga egaligi mustahkamlandi.

Qonun murojaat etish huquqlarining bir qator kafolatlarini oʻzida mustahkamlagan boʻlib, unga koʻra murojaat etish huquqidan foydalanilayotganda kamsitishga yoʻl qoʻyilmaydi. Murojaatlar davlat organlari tomonidan qabul qilinishi va koʻrib chiqilishi shart. Jismoniy yoki yuridik shaxs murojaatini qabul qilish va koʻrib chiqishda qonunga xilof ravishda rad etilganligi ustidan boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoxud bevosita sudga shikoyat qilishga haqli. Bundan tashqari, murojaatlar munosabati bilan ayon boʻlib qolgan maʼlumotlar oshkor etilmasligi, jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari munosabati bilan ularning xavfsizligi kafolatlari ham oʻz ifodasini topgan.

Qonunda murojaatlarni koʻrmay qoldirish asoslari ham belgilangan. Unga koʻra, anonim murojaatlar, jismoniy va yuridik shaxslarning vakillari orqali berilgan murojaatlar agar ularning vakolatini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, qonunda belgilangan boshqa talablarga muvofiq boʻlmagan murojaatlar koʻrib chiqilmaydi.

Xulosa qilib aytganda, mazkur qonun fuqarolarning huquq va erkinliklarini, yuridik shaxslarning qonuniy manfaatlarini himoya qilishning qoʻshimcha kafolatlarini belgilaydi, davlat organlarining ushbu sohadagi ishini sifat jihatidan yuqori darajaga koʻtarishga huquqiy zamin yaratadi.

A.Yu.Qurbonov, Shimoliy- Farbiy harbiy okrug harbiy prokurorining yordamchisi, adliya kapitani.

(Foto - http://huquqburch.uz)